Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) 1985 yılında Nairobi ‘de düzenlenen bir toplantıda akılcı ilaç kullanımı (AİK); "Kişilerin klinik bulgularına ve bireysel özelliklerine göre uygun ilaca, uygun süre ve dozda, en düşük maliyetle ve kolayca ulaşabilmeleri" olarak tanımlanmıştır¹. Bir sağlık hizmeti uygulaması olarak akılcı ilaç tedavisinden başlıca beklenti doğru, etkin ve hızlı ilaç tedavisi ile tedavi hizmetlerinde etkinlik ve güvenliğin artması ve genel sağlık harcamalarında azalma ve tasarruf sağlanmasıdır². Akılcı olmayan ilaç kullanımı ise yukarıda verilen tanıma göre akılcı kullanımına uygun olmayan ilaç kullanımını ifade etmektedir. Akılcı olmayan ilaç kullanımının yaygın örnekleri ise kişiler, hasta olduklarında, daha önceki deneyimlerinden hareketle, ellerinde mevcut ilaçlardan herhangi birini kullanabilmekte, yakınlarının tavsiyesi ile ilaç alabilmekte ya da eczaneden doğrudan aldıkları kimi ilaçları kullanabilmektedirler. Dahası bu yanlış davranışlar doktora başvurduktan sonraki aşamalarda da devam edebilmektedir. İlaçların hekimin belirttiği ve/veya prospektüste belirtilen doz ve biçimden farklı kullanılması, semptomların ortadan kalkmasına bağlı olarak öngörülen süreden önce kesilmesi, olumsuz tıbbi sonuçlara neden olabileceği gibi, evde bulundurulan kullanılmayan ilaçların sayısını da arttırmaktadır³.

Akılcı olmayan ilaç kullanımı, başta gelişmekte olan ülkeler olmak üzere tüm ülkelerin önemli bir sağlık sorunudur ve düzeltilmesi güç bir alışkanlık olarak kabul edilmektedir. Gereksiz ve yanlış ilaç uygulaması ölümle de sonlanabilen birçok sağlık sorununa sebep olabilmektedir. Ülkelerin bu amaçla yaptıkları sağlık harcamaları arasında ilaçlar önemli bir yer tutmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre 2006 yılında tüm dünyada ilaç harcamalarına ayrılan kaynak yaklaşık 859 milyar Amerikan Dolarıdır. Küresel gayrisafi hasıla içinde ilaç harcamalarına ayrılan pay ortalama %1,52 iken tüm dünyada ilaç harcamalarının toplam sağlık harcamaları içindeki payı ortalama %24,9'dur⁴. Ülkemizde ise ilaç ve tıbbi sarf malzemesi harcamalarının toplam sağlık harcamaları içindeki payı 2000 yılı için %33,5 olarak bildirilmiştir⁵.

Hastane ve poliklinik hizmetlerindeki ilaç kullanımında da, hekim ilk sorumluluk sahibi olmakla beraber ilaca ilişkin bilginin pekiştirilmesinde eczacı, hemşire ve diğer sağlık personelinin de rolü bulunmaktadır. Hemşirelerden hekim istemindeki veya reçetedeki ilaçları doğru yorumlamaları, verdikleri ilacı kayıt etmeleri ve hastanın ilaca tepkisini izlemeleri beklenmektedir. İlaçların hazırlanması ve uygulanmasında hastanın güvenliğinin sağlanması esastır. Bu nedenle hemşirenin ilaçları uygulama becerisinin yanında, ilaçlar hakkında yeterli bilgisinin de olması gerekir. Hemşire ilacı vermeden önce ilacın neden yazıldığını, etkisini ve alışılagelmiş dozunu bilmelidir. Bu yolla reçete veya istemdeki yanlışları fark edip araştırabilmelidir. Hemşirenin ilacın beklenen farmakolojik etkisini, olası yan/istenmeyen etkisini, uygulamada dikkat edilmesi gereken durumları bilmesinin yanı sıra, ilaç-hastalık, ilaç-ilaç ve ilaç-besin etkileşimleri konusunda bilgi sahibi olması gerekir⁶.

Bu çalışma Fırat Üniversitesi Hastanesinde görev yapan hemşirelerin hem kendi hastalıkları sırasında hem de hastaların tedavisinde kullanılan ilaçlar konusunda bilgileri ve akılcı ilaç kullanımı konusundaki davranışlarının değerlendirilmesi amacıyla yapılmıştır.

Kesitsel ve tanımlayıcı tipteki bu çalışma Aralık 2014- Ocak 2015 tarihlerinde yapılmıştır. Araştırmanın evrenini Fırat Üniversitesinde görev yapan tüm hemşireler (416 kişi) oluşturmuştur. Araştırmada herhangi bir örneklem seçim yöntemi kullanılmadan evrenin tamamına ulaşılması hedeflenmiş, ancak araştırmaya katılmayı kabul etmeme, araştırmanın yapıldığı tarihlerde raporlu, izinli olma vb. nedenlerle toplam 295 hemşireye ulaşılabilmiştir (katılım oranı %71.0). Anket formu Sağlık Bakanlığı İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu Akılcı İlaç Şube Müdürlüğü'nün hazırlamış olduğu “Akılcı ilaç kullanımına yönelik bilgi ve davranışların değerlendirilmesi çalışması-2012” her bir meslek grubu için ayrı soru setinden oluşan hastane hemşire değerlendirme anketindeki sorulardan yararlanılarak hazırlanmıştır.

Anket formu üç bölümden oluşmaktadır. Anketin birinci bölümünde hemşirelerin sosyodemorafik özellikleri (yaşı, cinsiyet, eğitim durumu, medeni durum), çalışma özellikleri (çalıştığı birim, çalışma süresi) ile ilgili sorular yer almıştır. İkinci bölümü ise hemşirelerin kendi hastalıklarının tedavisinde kullandıkları ilaçlar konusunda akılcılık düzeylerini incelemesine yönelik (hasta olduklarında ne yaptıkları, kullandıkları ilaçların etkisini bilip bilmedikleri, ilaçların prospektüslerini okuyup okumadıkları, doktorun reçeteye yazdıkları ilaçları kullanılması gereken dozdan farklı kullanım durumları, çevrelerine ilaç tavsiye edip etmedikleri,) sorular ve üçüncü bölümde de hastasına uygulama yaptığı ilaçlarla ilgili olarak ne düzeyde bilgi sahibi olduğu, ilacın adını, fiyatını, dozajını, uygulama şeklini hastasına söyleyip söylemediği ile ilgili sorular bulunmaktadır. Soru kağıtlarının ön uygulaması 10 hemşireye uygulanarak denenmiş, gerekli düzeltmeler yapılmıştır. Fırat Üniversitesi Etik kurul onayı alındıktan çalışan tüm hemşirelere uygulanmıştır. Araştırmanın yapılabilmesi için gerekli kurum başhekimi izni alınmıştır. Anket formu hemşireler tarafından gözlem altında doldurulmuştur. Araştırma Aralık 2014- Ocak 2015 tarihlerinde yapılmıştır. Anket formundaki davranışlarla ilgili sorular “evet”, “hayır”, “bazen” seçeneklidir. Soruların bir kısmı çoktan seçmeli olup en fazla bir seçenek işaretlemeleri istenmiştir. Ayrıca birden fazla seçenekleri işaretlemeleri istenen sorular da sorulmuştur.

İstatistiksel Analiz
Elde edilen veriler SPSS paket programa kaydedilip, hata kontrolleri, tablolar ve istatistiksel analizler bu program aracılığıyla yapılmıştır. Verilerin sayı, yüzde, ortalama dağılımları incelenmiş, kategorik değişkenler arasındaki ilişkileri değerlendirmek için ki-kare testi ve Fisher's Exact Test kullanılmıştır. Sonuçlar %95 ‘lik güven aralığında, istatistiksel anlamlılık p<0.05 düzeyinde değerlendirilmiştir.

Araştırmaya katılan hemşirelerin %54.9'u 21-30 yaş arasında olup yaş ortalaması 28.91±6.56 (min: 18, maks: 56) yıldır. Katılımcıların %89.5'i kadın olup, %54.2'si evli, %68.1'i lisans mezunudur. Meslekte toplam çalışma süresi ortalaması 7.46±6.43 (min: 1, maks: 34) yıldır. Hemşirelerin %15.6'sının herhangi bir kronik hastalığı olup, %50.5' inin sosyoekonomik durumu orta düzeydedir (Tablo 1).

Tablo 1: Araştırmaya katılan hemşirelerin tanımlayıcı özellikleri

Hastalandığınızda ilk olarak ne yaparsınız sorusuna %69.2'si hekime danışırım, %22.0'si evdeki ilaçları kullanırım, %8.8'i muayene olmadan eczaneden ilaç alırım yanıtını vermişlerdir. Cinsiyetlerine göre bakıldığında erkeklerde hekime danışma oranı % 90.3 iken, kadınlarda bu oran % 66.7'dir. Aralarındaki fark istatistiksel olarak anlamlıdır (p<0.05). Yine hemşirelerin yaşı arttıkça, üniversite mezunlarında, evlilerde, meslekte çalışma süresi arttıkça, sosyoekonomik durumu kötü olanlarda, kronik hastalığa sahip olanlarda hastalandıklarında hekime danışma oranı azalmakla beraber istatistiksel olarak anlamlı değildir (p>0.05). Unvan durumuna göre sorumlu hemşireler diğer hemşirelere göre hastalandıklarında fazla oranda hekim tavsiyesi olmadan ilaç kullandıklarını belirtmiştir (p<0.05) (Tablo 2).

Tablo 2: Hemşirelerin bazı özelliklerine göre hastalandıkları zaman birincil davranış durumları

Hemşirelerin hastalandıkları zaman %7.2'si ilacı zamanında eczaneden almamaktadır. %3.7'si de ilacını önerilen dozda kullanmamaktadır. Hemşirelerin hastalandıklarında hekimin verdiği ilacı %76.9' u hekimin önerdiği sürede kullanmaktadırlar. Hemşirelerin %84.4'ü kullandıkları ilaçların prospektüsünü okurken, %2.0'si hiç okumamakta, %13.6'sı da bazen okumaktadır (Tablo 3).

Tablo 3: Hemşirelerin hastalandıkları zaman doktorun reçete ettiği ilaçları alma ve kullanma durumları

Hemşirelerin kendilerine kullandıkları ilacın son tarihine bakma durumu erkeklerde %83.9 iken kadınlarda bu oran 94.7'dir (p<0.05). Meslekte çalışma süresi arttıkça ilacın son kullanma tarihine bakma oranı da artmaktadır (p<0.05) (Tablo 4).

Tablo 4: Hemşirelerin bazı özelliklerine göre kendilerine kullandıkları ilacın son kullanma tarihine bakma durumları

Hemşirelerin % 80.3'ü hastalıkları esnasında (sağlık personeli dışında) yakınlarının önerdiği ilacı almamaktadırlar. Bekar olanlar evlilere göre, meslekte çalışma süresi bir yıl ve daha az olanlar altı yıl ve daha fazla çalışanlara göre, kronik hastalığı olanlar olmayanlara göre daha fazla (sağlık personeli dışında) yakınlarının önerdiği ilacı almakla beraber istatistiksel olarak bu durum anlamsızdır (p>0.05) (Tablo 5). Hekime başvurmaya gerek görmeden hastalandığınızda kendiniz için hangi grup ilacı kullanırsınız sorusuna %64.1'i ağrı kesici, %38.0' i soğuk algınlığı ilaçları, %36.3'ü antibiyotikleri, %11.2'si vitaminleri kullanmaktadır. Çalışmamızda hemşirelerin %40.3'ü artan ilaçları tekrar kullanmak için evde sakladığını, %26.8'i ise bir sağlık kuruluşuna verdiğini, %21.0'inin de artan ilaçları çöpe attığını belirtmiştir (Tablo 6).

Tablo 5: Hemşirelerin bazı özelliklerine göre hastalığı esnasında (sağlık personeli dışında) yakınlarının önerdiği ilacı alma durumları

Tablo 6: Hemşirelerin hekime başvurmadan aldıkları, yanlış kullandıkları, evlerinde bulunan ilaçları değerlendirme durumu

Hemşirelerin hastalara kullandıkları ilaçlarla ilgili olarak en fazla bilgi verdikleri konu %91.1 oranında ilacın etkisini söylemektir. En az bilgi verdikleri konu ise %18.0 oranın da ilacın fiyatıdır (Tablo 7). Hemşireler ilaçlar hakkındaki bilgilere %76.3'ü ilaç rehberlerinden, %63.4 oranında da hekim/eczacıdan, %51.2 oranında da meslektaşlarından öğrenmektedirler.En sık karşılaşılan ilaç uygulama hataları %40.7 oranında ilacın uygulanmaması, %39.0 oranında ilacın yanlış dozda uygulanması gelmektedir (Tablo 8). Hemşirelerin akılcı ilaç kullanımı konusunda sadece %2.0'si hizmet içi eğitim almıştır. %90.2'si de bu konuda eğitim almak istemektedir.

Tablo 7: Hemşirelerin hastalara ilaçlarıyla ilgili bilgi verdikleri konular

Tablo 8: Hemşirelerin ilaçlar hakkında edindikleri bilgi kaynakları ve ilaç uygulama hatalarının dağılımı

Çalışmamıza katılan hemşirelerin “hastalandığınızda ilk olarak ne yaparsınız” sorusuna %69.2'si hekime danışırken, yaklaşık her üç hemşireden biri hekime danışmadan ilaç kullandığını belirtmiştir. Ülkemizde farklı gruplarla yapılan çalışmalarda^7,8 ve Vietnam'da⁹ yapılan bir çalışmada, doktora danışılmadan kendi kendine ilaç kullanma alışkanlığının yüksek (%40-%60) olduğu belirlenmiştir. İlhan'ın¹⁰ topluma yönelik yaptığı çalışmada araştırmaya katılanların % 65.4'ü sağlık sorunları olduğunda hekime giderken, %34.6'sı hekime gitmemektedirler. Bu sonuçlar çalışmamızla uyumludur. Bu durum uygun olmayan kullanıma, ilaç direncine, doğru tanı ve tedavide gecikmelere, yan etkiler, hatta ilaç bağımlılığına varan kötü sonuçların ortaya çıktığı; günümüzde kesin olarak bilinmektedir.

Bu önemli bir sorundur¹¹. Hemşireler de cinsiyetlere göre bakıldığında; erkeklerde hekime muayene olmadan eczaneden ilaç alma oranı yüzde sıfır iken, kadınlarda bu oran %9.8'dir (p<0.05). Literatürde ilaç kullanımının cinsiyet, yaş gibi sosyo demoğrafik özelliklerden etkilendiği bildirilmiştir^12,13 Danimarka'da da baş ağrısında doktora danışılmadan ilaç kullanma kadınlarda erkeklerden daha fazladır¹⁴. Bu çalışma da erkek hemşirelerin kadın hemşirelere göre akılcı ilaç kullanma davranışlarının daha fazla geliştiği söylenebilir.

İlaç tedavisinde başarının birinci koşulu önerilen ilacın doğru olarak kullanılmasıdır. Bunun da ön şartı, reçeteye yazılan ilacın alınmasıdır¹⁵. Çalışmamızda hemşirelerin %92.8'i ilaçları zamanında almakta, %96.3'ü de önerilen dozda kullanmaktadırlar. Bu davranış bilinçli ilaç kullanma açısından olumlu bir sonuç olarak değerlendirilmiştir.

Hastalık halinde hekimin verdiği ilacı kullanma durumu sorulduğunda; hemşirelerin %23.1'i yani yaklaşık dörtte biri de doktorun önerdiği süreden önce ilaçları kullanmayı bıraktıklarını belirtmişlerdir. Özkan ve ark.nın³ çalışmasında kişilerin %28.6'sı doktorun önerdiği ilaçları kullanılması gereken süreden önce bırakmıştır. Karakurt ve ark.nın çalışmasında katılımcıların %47.9'u yakınmaları sona erdiğinde ilaç kullanmayı bıraktıklarını belirtmiştir¹⁶.

İlaçların hekimin belirttiği doz ve biçimden farklı kullanılması, semptomların ortadan kalkmasına bağlı olarak gereğinden önce kesilmesi, enfeksiyon veya rahatsızlığın tekrar etmesi ile sonuçlanabilmektedir. Ayrıca ilacın erken bırakılması veya düşük dozda kullanılması ilacın bitmemesine ve dolayısıyla evde artık ilaçların kalmasına neden olacaktır. Hastalık halinde hekimin verdiği ilacı hekimin önerdiği sürede kullanırım diyenlerin oranı %76.9'dur. Özçelikay'ın hastalara yönelik yaptığı çalışmada araştırmaya katılanların %76.1'inin ilaçlarını kullanırken hekim tavsiyesine tamamen uydukları belirtilmiştir¹⁷. Bu oran çalışmamıza yakın bir bulgudur. Oysa hemşirelerde bu oranın yüksek olması beklenirdi.

İlaçların yan etkisi görüldüğünde %89.2'si hekime başvurmaktadır. Özçelikay'ın çalışmasında da bu oran %77.4'dür¹⁷. Uğrak ve arkadaşlarının yaptığı çalışmada ise %87.2'dir¹⁸. Bu bulgular bizim çalışmamızla uyumludur. Hemşirelerin kendileri için kullandıkları ilaçların prospektüsünü okuma oranı %84.4 dür. Karakurt ve arkadaşları tarafından yapılan çalışmada bu oran %83.6'dır¹⁶. İlaç reçetesini okumak ilaca ilişkin bilgi düzeyini artırarak akılcı ilaç kullanma davranışını geliştirir¹⁹.

Hemşirelerin % 5.4'ü hastalıkları esnasında (sağlık personeli dışında) yakınlarının önerdiği ilacı kullanmaya “evet” yanıtını verirken, %14.3'ü de “bazen” almaktadır. Yılmaz ve arkadaşlarının çalışmasında kadınların %24.5'i başkasına iyi gelen ilacı kullanmaktadırlar²⁰. Özkan ve ark.³ hastaların %25,6‟sının arkadaş/akraba/komşu önerisi ile ilaç kullandığını belirlemiştir. Dönmez ve ark.²¹ komşu önerisi ile ilaç kullanıldığını saptamıştır. Bilindiği gibi ilaç, doğru kullanıldığında insanın sağlıklı olmasına, yanlış kullanıldığında ise yaşama son verebilen bir madde olması nedeniyle, toplum sağlığında önemli bir yere sahiptir.

Hekime başvurmaya gerek görmeden hastalandığınızda kendiniz için hangi grup ilacı kullanırsınız sorusuna birinci sırada ağrı kesiciler, ikinci sırada soğuk algınlığı ilaçlar ve üçüncü sırada ise antibiyotikler gelmektedir. Daha önce yapılan çalışmalarda da birinci sırada ağrı kesiciler gelmektedir^22,23. Okumara ve ark.nın Wietnam'da kadınların çocukları için evde ilk iki sırada antibiyotik ve ağrı kesici sakladıkları ve kullandıkları belirtilmiştir⁹. Nijerya'da yapılan bir çalışmada da doktora danışılmadan en çok kullanılan %31.4 ile ağrı kesiciler, daha sonra sırasıyla %17.7 ile vitaminler, %11.5 ile de antibiyotikler gelmektedir²⁴. Bu grup ilaçların hepsi reçetesiz olarak eczaneden satın alınabilmektedir. “Ağrı kesici ilaçların bu kadar sık kullanılmasında çalıştıkları klinikte bu ilaçlara ulaşmanın kolaylığı, fiyatlarının ödenebilir düzeyde olması, her evde bulunma potansiyelinin olması hemşirelerin hekime danışmadan kullanma tercihinde etkili olduğu düşünülmüştür.

Ayrıca analjezikler dışında antibiyotiklerin reçetesiz ve doktor tavsiyesi olmadan satın alınmaları ve bilinçsizce kullanılmaları mikroorganizmaların ilaca karşı direnç kazanmasına neden olacaktır. Gereksiz antibiyotik kullanımını önlemek amacıyla, DSÖ ve TC Sağlık Bakanlığının çalışmaları bulunmaktadır. Bu bağlamda birçok ülkede, DSÖ önderliğinde, "Akılcı İlaç Kullanımı Programı" başlatılmıştır. Sağlıkta dönüşüm projesinin sekiz bileşeninden birisi de akılcı ilaç kullanımıdır²⁵. Bu bakımdan, devletin düzenleyici, destekleyici ve koordine edici bir rol üstlenmesinin çok önemli olduğu söylenebilir. Hekime başvurmadan aldıkları ilaçlar içinde %5.8 oranında yanlış kullanma olmuştur. Yanlış kullanılan ilaçlar ciddi sonuçlara neden olabilir. Ayrıca yanlış ilaç seçimi ve yanlış ilaç kombinasyonları akılcı olmayan ilaç kullanımına yol açmaktadır²⁶.

Çalışmamızda hemşirelerin %66.7'sinin kullanmadığı ilaçları evde sakladığı, %21.0'inin de artan ilaçları çöpe attığı bulunmuştur. Baybek ve arkadaşlarının yaptığı çalışmada da %56.8'inin artık ilaçları evde sakladığı, %24.0' ününde artık ilaçları attığı belirlenmiştir⁷ Şahingöz ve Balcı'nın yaptığı çalışmada %50.9'u artan ilaçları buzdolabında sakladıklarını ifade etmişlerdir²⁷. Evlerde artık ilaç bulunma sıklığı ve ilişkili faktörlerin araştırıldığı bir başka çalışmada katılımcıların yaklaşık 3/2'sinin evlerinde artık ilaç bulundurduğunu belirlemiştir²⁸. Bu sonuçlar, çalışmaya katılanların akılcı ilaç kullanım ilkelerine göre ilaç kullanmadıkları şeklinde yorumlanabilir. Bu bulgular çalışmamızla uyumludur. Bununla birlikte hastalıkların tedavisinde ilaçların tümünün kullanımı ve artan ilaç gibi bir kavramın aslında olmaması gerektiğidir.

Çalışmamızda hemşirelerin hastalara kullandıkları ilaçlarla ilgili olarak en az ilacın maliyeti hakkında bilgi verdikleri bulunmuştur. Aşiret ve arkadaşlarının çalışmasında da hastalara en az bilgi verilen konu ilaç maliyetidir²⁹. Toklu ve arkadaşları tarafından yapılan bir çalışmada da hemşirelerin ilacın adı, neden kullandığı, dozu, nasıl kullanılacağı gibi konularda daha fazla bilgilendirdikleri saptanırken, bilgilendirme konusu arasında ilaç fiyatının yer almadığı rapor edilmiştir³⁰. Bilindiği gibi akılcı ilaç kullanımı ilkelerinden birisi de en uygun maliyetle ilaca ulaşımdır.

Hemşirelerin ilaç kullanımına ilişkin eğitimleri sırasında ilaç uygulamalarına ilişkin doz, süre yan etki konularını ele almalarına rağmen, maliyet konusunu atlayarak akılcı ilaç kullanımının bütünlüğünü göz ardı ettikleri anlaşılmaktadır. Hemşireler ilaçlar hakkındaki bilgilere en çok ilaç rehberlerinden ulaşmaktadırlar. Daha sonra sırasıyla hekim/eczacı, ve meslektaşları gelmektedir. Oğuz ve arkadaşlarının yaptığı çalışmada ilaçlar hakkındaki bilgilere birinci sırada ilaç rehber kitapları, ikinci sırada hekim veya eczacılardan ulaşmaktadır³¹. Demirtaş ve ark. nın çalışmasında ise hemşirelerin %76.0'sının uygulaması yapılacak olan ilaçlar hakkındaki bilgilere en çok hemşire arkadaşlarına sorarak ulaştıkları belirlenmiştir³². Hemşirelerin ilaç kullanımında bilgilerini bir referans kaynağa dayandırmaları kanıta dayalı tıp uygulamaları ve akılcı ilaç kullanımı açısından önemlidir.

Hemşireler hastalara birinci sırada ilacın atlanması, uygulanmaması, ikinci sırada ilacın yanlış dozda uygulanması üçüncü sırada da ilacın yanlış zamanda uygulanması hataları yapıldığını belirtmişlerdir. Hem Antonow ve ark.'nın³³ hem de Beyea ve Hicks ‘nin³⁴ yaptıkları çalışmada yapılan en yaygın tıbbi hatalar yanlış zaman, yanlış doz, yanlış ilaç verme oluğu bildirilmiştir. Saygili ve arkadaşlarının yaptığı çalışmada ise hemşireler çalıştıkları birimlerde en sık yapılan ilaç hatalarının “ilacın yanlış zamanda uygulanması ve “ilaç dozunun atlanması” olduğu belirlenmiştir³⁵. İlaç hataları; tıbbi hata türleri arasında en yaygın görülen hata türüdür. Bu tür hatalar önlenebilir hatalardır ve iş yükünün fazlalığı ve hemşire çalışan yetersizliği gibi nedenlerden kaynaklandığı düşünülmektedir.

Sonuç olarak hemşirelerin akılcı ilaç kullanımı konusunda bilgi eksiklikleri ve uygulama hataları mevcuttur. Bu konudaki bilgi eksikliklerinin kurs, hizmet içi eğitimlerle giderilmesi gereklidir. Bu eğitimler kısa süreli değil, sistemli ve sürekli olmalıdır. Ayrıca hemşirelerin ilaçlarla ilgili bilgiye ulaşmalarını kolaylaştıracak kaynak kitaplar temin edilmesi bu durumu olumlu etkileyecektir.