Zehir, kimyasal aktivitesi ile vücutta hasara veya disfonksiyona neden olabilecek bir maddedir ¹. Zehirler vücuda çoğunlukla akciğer, gastrointestinal sistem ve deri yolu ile girer ². En sık zehirlenmeler ise ilaçlarla, keyif verici maddelerle, ev, endüstriyel ve tarımsal kaynaklı toksik maddelerle olmaktadır ³. Zehirlenme vakaları, yaşam tarzı ve sosyal davranışlardaki değişimlere bağlı olarak her geçen gün artmaktadır ⁴.

Ülkemizde acil servise başvuran zehirlenme olgu sayısı tüm olguların %0.46-1.57’sini oluşturduğu bilinmektedir ⁵. İsteğe bağlı olarak oluşabileceği gibi kaza ile ve tedavi sırasında da ortaya çıkabilir. Çocuklarda zehirlenmeler genellikle kazayla olurken, erişkinlerde genellikle intihar amaçlı olmaktadır ⁶. Akut intoksikasyon vakalarından yakın hemodinamik takip gerektiren hastalar yoğun bakım ünitelerinde (YBÜ) izlenmekte ve bu sebeple yatan hasta oranı ise %3,4-13,8 arasında değişmektedir ^7,8. Bir bölgedeki genel zehirlenme profillerinin bilinmesi, zehirlenmenin erken teşhisinde ve yönetiminde yardımcı olacak, bu da morbidite ve mortalitenin azalmasına neden olacaktır ⁴.

Bu çalışmada, yoğun bakım ünitesinde takip ve tedavisi yapılan zehirlenme olgularının; demografik özellikleri, klinik seyri, prognozu ve intoksikasyon nedenlerini araştırmak için olguların retrospektif olarak değerlendirilmesi amaçlanmıştır.

Hastanemiz yoğun bakım ünitesinde takip ve tedavisi yapılan 187 olgunun kayıtları geriye dönük olarak incelenmiştir. Verileri eksik olanlar çalışmadan çıkarılmıştır. Hastaların yaş, cinsiyet, zehirlenme şekli, zehirlenme nedeni ve ne amaçla alındığı, başvuru saati, yoğun bakımda yattığı süre, zehirlenmenin gerçekleştiği ay, ilk müdahalesi ve prognozları değerlendirilmiştir. İstatistiksel değerlendirmede SPSS 21 programı kullanılmıştır. Veriler ortalama ± standart sapma, sayı veya % olarak verilmiştir. Kategorik değişkenlerin karşılaştırmasında ki-kare testi kullanıldı. İstatistiksel anlamlılık düzeyi için p <0,05 kabul edildi.

Hastanemiz yoğun bakım ünitesinde Ocak 2017 ile Mayıs 2018 ayları arasında toplam 17 aylık sürede, akut intoksikasyon nedeniyle takip ve tedavisi yapılan 187 olgu tespit edildi. Olguların 61’i erkek, 126’sı kadın hastadan oluşuyordu. Tablo 1’de demografik verileri sunulan hastaların yaş ortalaması 33,1 ±14,4 yıl olarak tespit edildi.

Tablo 1: Olguların demografik verileri.

Akut zehirlenme vakalarının hastaneye başvuru saatleri incelendiğinde %50,8 oranında ilk 2 saatte hastaneye başvurdukları tespit edildi. Olguların %38’inde başvuru saatleri bilinmiyordu (Tablo 2).

Tablo 2: Olguların hastaneye başvuru saatleri.

Yoğun bakıma yatırılan hastaların acil servise en çok başvuru şikayeti %41,2 oranında bulantı-kusma daha sonra ise %20,3 oranında uykuya meyil olarak saptanmıştır. Ayrıca başvuru esnasında kardiyak arrest (n :1), bilinç kaybı (n :1) ve ajite (n :1) olan 3 olguya rastlanmıştır. Acil servisde 187 olgunun %70,6’sına gastrik lavaj ve aktif kömür tedavisi verilmiştir. Yoğun bakıma yatırılan hastalardan sadece 2 hasta entübe olarak takip edilmiş ve bu hastalardan biri exitus olurken diğeri taburcu edilmiştir. Exitus olan olgu organofosfata bağlı kardiyak arrest gelişen kadın hasta olup, acil serviste kardiyopulmoner ressusitasyon (CPR) sonrası yoğun bakım ünitesine alınmıştır. Hasta yoğun bakım ünitesinde takip tedavisi devam ederken 3.günde exitus olmuştur. Entübe olarak alınan diğer hasta alkol zehirlenmesi nedenli yoğun bakımda takip tedavisi yapılmış ve 12. günde yoğun bakımdan taburcu edilmiştir.

Takip edilen 187 zehirlenme vakasından 157’sinin (%84) intihar girişimi sonucunda ortaya çıktığı belirlenirken, 30 olguda (%16) ise kazara olduğu saptanmıştır. Erkeklerin (n =61) %77’si (n =47), kadınların (n =126) ise %87,3’ünün (n =110) ajanı intihar girişimi nedeniyle aldığı saptandı. Cinsiyet ile ajanının alım nedeni arasında anlamlı fark bulunmadı (p =0,073) İntihar girişimi ile oluşan zehirlenmelerde kadın oranı anlamlı olarak yüksek idi (p <0,05) (Tablo 4, Şekil 2).

Tablo 4: Zehirlenme etkeninin alım nedeninin cinsiyetlere göre dağılımı.

Şekil 2: Olguların zehirlenme ajanını ne amaçla aldığı.

Zehirlenme nedeni olarak en yüksek oranda (%80) ilaçlar tespit edilmiş olup (Şekil 1), bu ilaçlardan tek ilaç alımı 89 hasta (%47,6), birden fazla ilaç alımı ise 98 hasta (%52,4) olarak saptanmıştır.

Şekil 1: Olguların zehirlenme nedenleri.

İntihar amaçlı alan hastalar daha yüksek oranda birden fazla ilaç alımı gerçekleştirmiştir. Ajanın alım nedeni ile ilaç adedi arasındaki ilişki anlamlı bulunmuştur (p =0,001) (Tablo 3).

Tablo 3: Zehirlenme etkeninin alım nedeni ile alınan ilaç miktarı arasındaki ilişki.

İlaçlar içerisinde antidepresan kullanımı en fazla sayıda tespit edilirken (%21,4, E/K: 9/31 kişi ), bunu analjezikler (%14,5, E/K: 11/16 kişi) takip etmektedir. Alkol ve uyuşturucu maddelere bağlı zehirlenmeler erkeklerde görülürken kadınlarda diğer zehirlenme nedenlerinin daha fazla olduğu görüldü (Tablo 5).

Tablo 5: Olgularda zehirlenmeye neden olan etkenler.

Zehirlenme vakaları en fazla Mayıs ayında (%15,5) tespit edilmişken, en az oranda ise (%3,2) Aralık ayında saptanmıştır. Zehirlenme nedeni olarak ilaçlar tüm aylarda en fazla oranda saptanmış olup, en fazla Mart ayında (n =23), en az ise Aralık ayında (n =4) görülmüştür. Gıda zehirlenmesine bağlı vakalar ise sadece Mayıs (n =5) ve Haziran (n =6) aylarında görüldü (Şekil 4).

Şekil 4: Ay bazında zehirlenme sayıları.

YBܒ de takip ve tedavisi yapılan 150 hastanın yoğun bakımda kalış süresi 0-48 saat arasında olduğu belirlenmiştir. Geriye kalan 37 hastanın ise 48 saatten fazla kaldığı tespit edilmiştir (Şekil 3).

Şekil 3: Olguların YBܒde kaldıkları süre.

Bu vakaların %31,6’sı tedaviyi reddetmiş, %33,7’si taburcu olmuş, %32,1’inin servise yatışı yapılmış, %1,6’sı sevk edilmiş, %0,5’i yatışı kabul etmemiş, %0,5’i exitus olmuştur. Sevk olan 3 olgudan biri mantar zehirlenmesi nedeniyle karaciğer transplantasyonu yapılabilen bir merkeze, diğer 2 olgu da ileri tetkik ve tedavi amaçlı sevk edilmiştir.

Zehirlenmeler önemli bir halk sağlığı sorunudur ve hastaneye kabulün sık nedenlerinden biridir ¹ . Yapılan çalışmalarda intihar amacı ile oluşan zehirlenme vakalarının daha ön planda olduğu (%82,7-%92,2) belirlenmiştir. Çalışmamızda da zehirlenmelerin %84 oranla diğer çalışmalara benzer şekilde intihar amaçlı olduğu saptanmıştır ^1,9,10.

Bu hastaların profillerinde ve belirlenen ajan çeşitliliğinde etkili olan sadece sosyoekonomik durum, inanç, kültürel statü farklılığı değil; ülkeler arası farklılıklardan dolayı bazı ajanlara kolay ulaşılması da etkili olmaktadır ¹¹. Literatürde de zehirlenmeye en fazla neden olan etkenin ilaçlar (%45-66) olduğu bildirilmektedir ^12-14. Bu vakaların çoğunluğu birden fazla ilaç alımı ile gerçekleşmiş ve yapılan çalışmalarda çoklu ilaç kullanım oranı %64,9 (5), %53,5 ¹⁵ olarak verilmiştir. Bu çalışmada da literatür ile uyumlu olarak en sık zehirlenme etkeni olarak %80 oranında ilaçlar tespit edilmiş ve %52,4 oranında birden fazla ilaç alımı saptanmıştır. Zehirlenme sebebi ilaçlar arasında en sık antidepresanlar ve analjezikler belirlenmiştir ^5,9,16. Yapılan çalışmalara benzer olarak çalışmamızda da %21,4 oranında antidepresanlar, %14,5 oranında ise analjezikler tespit edilmiştir.

Pestisitlere bağlı gelişen zehirlenme vakalarının oranı yapılan bir çalışmada ¹⁷ %19,2 olarak saptanmışken, organofosfat nedenli gelişen olguların oranları ise %3,2 ve %14,5 gibi farklı oranlarda gösterilmiştir ^18,19. Çalışmamızda ise % 3,7 oranında olduğu belirlenmiştir.

İlaç dışı zehirlenme etkeni olan mantarların insanlar tarafından gıda olarak kullanımına bağlı olarak gelişen, genellikle intihar amaçlı olmayan bu zehirlenmeler yaptığımız çalışmada 11 olguda (%5,9) gözlenmiş olup, bu vakalar Mayıs ve Haziran aylarında tespit edilmiştir. Takip ve tedavileri süresince bu vakalardan sadece birinin karaciğer transplantasyonu yapılabilen bir merkeze sevki gerçekleşmiştir. Literatürde ise mantar zehirlenmeleri bazı çalışmalarda ilkbaharda, Mayıs ve Haziran aylarında tespit edilmiştir ^20,21. Zehirlenme nedeni olarak mantarlar konusunda yapılmış bir çalışmada ¹⁸ %3,3 oranında olduğu, başka bir çalışmada ²¹ 26 hastanın olduğu ve 1 ölüm vakası geliştiği belirtilmişken, bir diğer çalışmada ²² ise 4 olgudan 2’sinin ileri merkeze sevki yapıldığı tespit edilmiştir.

Alkol, toplumun özelliğine ve tüketiminin yaygınlığına bağlı olarak farklı bölgelerde farklı oranlarda zehirlenmelere yol açabilmektedir. Alkole bağlı zehirlenmeler yapılan çalışmalarda yabancı ülkelerde daha yüksek oranda (%39-41) tespit edilmişken, ülkemizde yapılmış bir çalışmada (%3,9) ise bizim yaptığımız çalışmayla (%3,7) benzerdir ^16,23,24.

Zehirlenme nedeniyle hastaneye başvuran hastaların takip ve tedavileri için yoğun bakım ünitelerine ihtiyaç duyulmakta ve bu olguların hastaneye erken başvuruları da prognozları üzerinde önemli bir yere sahip olmaktadır. YBܒne alınan bu olguların yaş ortalaması ve cinsiyetleri incelendiğinde yapılmış bazı çalışmalarda çoğunlukla kadın cinsiyetin yüksek olduğu (%70,4), yaş ortalamasının 27,4-39,7 yıl ve çoğunlukla 17-40 yaş grubunda olduğu gösterilmiş olup, çalışmamızda da yaş ortalaması 33,1 ±14,4 yıl ve %32,6 erkek, %67,4 oranında kadın cinsiyetin olduğu, yaş aralığının ise çoğunlukla 18-35 yaş grubunda oldukları tespit edilmiştir ^5,12,25,26. Hastaneye geliş süreleri açısından bazı çalışmada olguların %39,3-58,3’ünün hastaneye 2 saat içinde başvurdukları tespit edilmiştir ²⁷. Bizim çalışmamızda da vakaların %50,8’i hastaneye 2 saat içerisinde, %8’ide 4 saat ve üzeri sürede başvuru yaptıkları tespit edilmiştir. Ayrıca erken başvuruları yapılan bu hastaların tedavisinde önemli bir yere sahip olan aktif kömür uygulaması bir çalışmada hastaların %64,4’üne verildiği belirlenmişken, sunulan çalışmada da hastaların %70,6’sına aktif kömür verildiği tespit edilmiştir ¹⁴.

Zehirlenme olgularının mevsimsel ve aylara göre dağılımında çoğunlukla hastaların ilkbahar ve yaz aylarında (%55,5) olduğu belirtilmiştir ¹. Aylara göre ise bir çalışmada Nisan ve Mayıs ²⁰ ayında daha sık olduğu gösterilmiştir. Bu çalışmada da benzer şekilde ilkbahar, yaz mevsimi ve Mayıs ayında en fazla zehirlenme olgularına rastlanmıştır.

Zehirlenme vakalarının klinik seyri alınan ajana ve dozuna bağlı olarak değişebileceğinden dolayı yoğun bakımda kalış süreleri de etkilenmektedir. Bu vakaların hastanede kalış süreleri bazı çalışmalarda 0,7-3,56 gün gibi farklı oranlarda belirlenmişken, 48 saatten fazla kalan hasta sayısıda bir çalışmada %12 olarak belirlenmiştir ^5,23,27,28. Bu çalışmada hastaların yoğun bakımda kalış süreleri 0-48 saat arasında %80,2 oranında olduğu tespit edilmiştir. Yoğun bakım tedavisi biten hastaların devir, sevk ve taburculuk durumları Avustralya’da yapılan bir çalışmada yoğun bakımdaki zehirlenme olgularının %74’ü taburcu edilirken, %18’i psikiyatri servisine yatırılmış, Birleşik Krallık’ta yapılan bir çalışmada ise %12’si eve, %10’u ise psikiyatriye gönderilmiştir ^10,23. Türkiye’de ise yapılan bir çalışmada ²⁹, takip tedavisi yapılan 165 zehirlenme vakasından 159 olgu şifa ile taburcu olurken (%96,4), 6 olgunun exitus olduğu tespit edilmiş, başka bir çalışmada ise ²⁰ yoğun bakımda izlemi yapılan 109 zehirlenme vakasının 107’si taburcu olmuş (%98,1), 1’i başka bir yoğun bakım ünitesine sevk edilmiş, 1 hastanında tedavi sırasında exitus olduğu tespit edilmiştir. Çalışmamızda yoğun bakımda takip ettiğimiz olgular arasından %31,6’sı tedaviyi reddetmiş, %33,7’si taburcu olmuş, %32,1’inin servise yatışı yapılmış, %1,6’sı sevk edilmiş, %0,5’i yatışı kabul etmemiş ve %0,5’i exitus olmuştur. Bu olguların mortalite oranları bazı yabancı kaynaklarda %1,5-3 oranında, ülkemizde yapılmış bazı çalışmalarda ise %0,3-0,92 oranında tespit edilmiştir. Çalışmamızda da mortalite oranı %0,5 olarak saptanmıştır ^{5,10,20,23,25,29}.

Sonuç olarak zehirlenme vakalarının çoğunlukla kadın ve genç yaş grubundaki hastalardan oluştuğu, intihar nedenli alımın yüksek oranda tespit edildiği ve olgularda özellikle ilaca bağlı (birden fazla ilaç) zehirlenmelerin en sık olarak görüldüğü tespit edildi. Mantar zehirlenmelerinin daha çok ileri yaş grubunda ve yanlışlıkla alındığı saptandı. Zehirlenme olgularının prognozları üzerinde alınan ajanın cinsi ve miktarının önemli olduğu sonucuna varıldı.