İlk olarak pankreatik kanala safra reflüsünün etkisiyle akut pankreatit (AP) geliştiği öne sürülmüş ve ardından koledok içine düşen safra taşlarının AP'ye neden olduğu bildirilmiştir. AP, pankreası yakın ve uzak organları değişen derecede etkileyebilen, kan amilaz ve lipaz seviyelerinin yükselmesine neden olan pankreasın akut inflamatuar hastalığıdır ¹. Klinik olarak hafif bir epigastrik ağrıdan ciddi sistemik inflamatuvar bulguların görüldüğü geniş yelpazede karşımıza çıkabilir. AP, mortalite ve morbiditeye neden olan önemli bir hastalıktır. Toplumda görülme sıklığı 100.000’de 4.9 ile 35 arasında bildirilmiştir. AP’de mortalite tıbbi gelişmelerle birlikte azalmasına karşın hala mortalite devam etmektedir. Mortalitenin en büyük nedeni sistemik inflamatuvar yanıtın oluşması ve sepsistir ². Patogenezi tam olarak anlaşılamamış olmakla beraber, etyolojide safra taşları %35-40 ve alkol %30 en sık rol oynamaktadır. Diğer nedenler arasında; trigliserid yüksekliği, hiperkalsemi, ilaçlara bağlı, travma, endoskopik retrograd kolanjiopankreatografi, pankreas divisium, otoimmün ve genetik nedenler vardır ³, ⁴. AP tripsin aktivasyon regülasyonunun bozulması sonucu oluşmaktadır. Tripsin aktivasyonuyla pankreasta inflamasyon başlar. Değişik inflamatuvar mediyatörler aktif hale gelerek pankreasta zedelenmeye ve sistemik olarak tüm vücudu etkilemeye neden olur ⁵. Bu etkilemeler sonucu lokal ve sistemik komplikasyonlar gelişir. Lokal komplikasyonlar; nekroz, apse, psodokist, intraperitoneal kanama, splenik ve portal ven trombozu ve barsak enfarktı, sistemik komplikasyonlar; plevral efüzyon, atelektazi, mediastinal apse, hipotansiyon, hipovolemi, perikardiyal efüzyon, peptik ülser, kanama, oligüri, akut böbrek yetersizliğidir ⁶.

Bu çalışmadaki amacımız, kliniğimize akut pankreatit tanısı ile başvuran hastaların genel özelliklerini ortaya çıkarmak ve akut pankreatit etiyolojisini saptamaktır.

Çalışmamızda Mart 2014 ile Mayıs 2015 tarihleri arasında Adana Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi Gastroenteroloji Kliniği’ne akut pankreatit tanısı ile başvuran 335 hasta retrospektif olarak değerlendirildi. Çalışma için Adana Numune Eğitim ve Araştırma Hastanesi Etik Kurulundan onay alındı. Hastaların demografik özellikleri, ek hastalıkları, ilaç kullanımları ve akut pankreatit etiyolojisi araştırıldı. Pankreatit etiyolojinde; koledok içinde taş, safra yollarında dilatasyon veya kesede taş saptanan hastalar biliyer nedenler olarak düşünülürken, 5 yıl veya daha fazla miktarda günlük 100 gr veya daha fazla alkol kullananlarda neden alkol, trigliserid seviyesi 500 mg/dl olanlarda trigliserid yüksekliği düşünüldü. İstatistiksel analizler için "SPSS for Windows Version 21" istatistik programı kullanıldı. Çalışma verileri değerlendirilirken tanımlayıcı istatistiksel yöntemleri Ortalama, Standart sapma kullanıldı.

Çalışmaya alınan 335 hastanın 226’sı kadın (%67.5), 109’u erkek (%32.5) olarak saptanıldı. Hastaların yaş ortalamaları erkek hastalarda 50.5±18, kadın hastalarda 57.42±20.19 yıl. Hastaların akut pankreatit etyolojilerine bakıldığında 235 (%70.1) biliyer, 19 (%5.7) hiperlipidemi, 16 (%4.8) alkol kullanımına bağlı, 10 (%3) ilaç kullanımına sekonder, 1 (%0.3) pankreas divisium ve 54 (%16.1) idyopatik nedenlere bağlı pankreatit olduğu belirlendi (Tablo1). İlaç kullanımına bağlı gelişen 10 vakanın 2’sinde diüretik, 2 hastada kemoterapi sonrası, beş hastada ACE inhibitörü/ARB ve bir hastada metronidazol kullanımı mevcuttu. Toplam 7 hasta mortal seyretti. Çalışmaya katılan hastaların hastaneye ilk başvuru anındaki CRP değeri ortalamaları 2.432±4.668 ve 48. saat CRP değeri 6.681±8.106 olarak saptandı. Başvuru sırasındaki Ranson skorları incelendiğinde Ranson skoru 0 olan 96 hasta (%28.7), Ranson skoru 1 olan 102 hasta (%30.4), Ranson skoru 2 olan 93 hasta (27.8), Ranson skoru 3 olan 32 hasta (%9.6) ve Ranson skoru 4 olan 12 hasta (%3.6) olduğu tespit edildi. Ranson skoru 3 ve üzerinde olan toplam 44 hasta (%13.2) tespit edildi. Ranson skoru, 3'ün altında olanlar (hafif pankreatit), 3 ve üzerinde olanlar ağır pankreatit olarak ikiye ayrıldı. İki grubun başvuru anındaki CRP değerleri ve mortalitesi karşılaştırıldı.

Tablo 1: Hastaların genel özellikleri ve akut pankreatit etiyolojisi

Akut pankreatit tanısı 1992 Atlanta kriterlerine uygun olarak (tipik karın ağrısı ve serum amilaz veya lipaz seviyelerinin 3 katından yüksek) konuldu. Serum lipaz değeri daha spesifiktir ve serumda aktivitesi daha uzun sürer ⁷.

Ülkemizde Gülen ve ark. ⁸ yaptığı çalışmada 332 hasta değerlendirilmiştir. Bu çalışmada hastaların yaş ortalamaları 53.1 yıl ve %63.8’inin kadın olduğu tespit edilmiştir. Çetinkaya ve ark. ⁹ çalışmalarında total 102 hastanın 59’u kadın (%57.8), 43’ü erkek (%42.1) ve yaş ortalamaları 56.5 yıl olarak saptanmıştır. Fırat üniversitesinde Ayten ve ark. ¹⁰ yaptığı çalışmada toplam 129 hasta çalışmaya dahil edilmiş ve hastaların ortalama yaşları 58.2 (16-85) olarak saptanmıştır. Ertekin ve ark. ¹¹ yaptığı çalışmada 37 hasta alınmış bunun 17 si kadın, 16 sı erkekti. Yaş ortalaması 50, 6 idi. Gürleyik ve ark. ¹² yaptığı çalışmada 21 kadın, 9 erkek toplam 30 hasta alındı. Ortalama yaş 56 idi. Bizim çalışmamızda da Türkiyede yapılan diğer çalışmalarla uyumlu olarak kadınlarda daha fazla pankreatit saptandı. Hastalarımızın %67.5’i kadın, %32.5’u erkek ve yaş ortalamaları 55.17±19.749 (min: 18, max: 93) yıl olarak tespit edildi.

Gülen ve ark. ⁸ çalışmasında biliyer nedenler %68.1, alkol %14, diğer nedenler %6.1 ve idyopatik nedenler %11.8 olarak saptanmıştır. Çetinkaya ve ark. ⁹ çalışmasında etiyolojide %73.5 biliyer nedenler ve %26.5 alkole bağlı pankreatit tespit edildi. Ayten ve ark. ¹⁰ yaptığı çalışmada etiyolojide safra taşı %64.3 ile en çok, bunu alkol, hiperlipidemi ve diüretik kullanımı izledi. Ertekin ve ark. ¹¹ yaptığı çalışmada 19 hastada (%58) etiyolojide biliyer nedenler saptanırken bunu alkole bağlı pankreatit takip ediyordu. Gürleyik ve ark. ¹² yaptığı çalışmada en çok (%79, 19 hastada) biliyer nedenler saptandı. Bizim çalışmamızda da pankreatit etiyolojisinde en fazla biliyer nedenler tespit edildi. Çalışmamızda etyolojik neden olarak biliyer nedenler %70.1, hiperlipidemi %5.7 ve alkol %4.8 ile en sık üç neden olarak saptandı. Olguların %16.1’i idyopatik olarak sınıflandırıldı. Bizim çalışmada tespit ettiğimiz gibi kılavuzlarda idiopatik pankreatit oranının %20'nin altında olması gerektiği bildirilmiştir ¹³.

Safra kesesi taşları kadınlarda ve orta yaşta sıklıkla görülmektedir. Bunun nedeni östrojen etkisiyle özellikle biliyer sistemden salınan kolestrol miktarının fazla olmasıdır. Bunun sonucunda safra yoğunluğu artar ve kese içinde veya koledok içinde taş oluşumu artar. Safra kesesindeki taş insidansındaki artışa bağlı olarak kadınlarda pankratit insidansında artış olduğu düşünülmektedir ¹⁴.

Akut pankreatitin şiddetini ve prognozu belirlemek için çeşitli sınıflama sistemleri kullanılmaktadır. Bunların başlıcaları, Ranson kriterleri, Atlanta ve Balthazar sınıflamalarıdır ¹⁵. Ranson sınıflamasına göre, 3 puanın altında olan hastalar hafif pankreatit, 3 puan ve üzeri olanlar şiddetli pankreatit olarak değerlendirilmektedir. Biz de kendi çalışmamızda akut pankreatitin şiddet ve prognozunu belirleyen Ranson kriterlerini kullandık. Akut pankreatitte prognozun göstergesi olarak mortalite ve morbidite kullanıldı. Toplam 7 hasta mortal seyretti. Bu hastaların 1 tanesi hafif pankreatit iken 6 tanesi ağır pankreatit gurubunda idi. Biz çalışmamızda ranson kriterlerini kullanmamıza rağmen, değerlendirmenin tamamen yapılabilmesi için 48 saat hastanın izlenmesi ve Ranson kriterlerinin hesaplanması için çok sayıda laboratuar değerlerinin olması, Ranson kriterlerinin dezavantajıdır. Başka bir dezavantajı ise Ranson kriterlerinin duyarlılık ve özgüllük oranının düşük olmasıdır. Yapılan bir meta analizde Ranson kriterlerinin akut pankreatitin şiddetini göstermede yetersiz olduğu tepsit edilmiştir ¹⁶.

Akut pankreatitde ciddi inflamasyon olduğundan akut faz reaktanı olarak CRP (C reaktif protein) artmaktadır. Hafif ve ağır pankreatitli vakaları tespit etmede CRP artış miktarı yaygın olarak kullanılmaktadır. CRP akut pankreatit oluştuğu andan itibaren yükselmeye başlamakta ve 2. gün tepe noktaya ulaşmaktadır. Bu nedenlerden dolayı CRP’nin yatış esnasında değilde 48. saatteki değerinin akut pankreatitin şiddetini göstermede daha anlamlı olduğunu gösteren çalışmalar vardır ¹⁷. Bu çalışmaların aksine biz çalışmamızda pankreatitin şiddetini saptamada yatış ve 48. saat CRP değerleri arasında anlamlı fark tespit etmedik.

Sonuç olarak, hastanemizde akut pankreatit olarak izlenen hastaların çoğunun kadın ve etiyolojik nedenin biliyer kaynaklı olduğunu tespit ettik. Çalışmamızda Ranson kriterleri ile CRP arasında anlamlı bir ilişki bulamadık.