Güvenli kan ve transfüzyonu güvenliği için en önemli konu enfeksiyöz ajanların transfüzyon öncesi taranması ve bulaş riskinin en aza indirilmesidir¹. Ülkemizde, yürürlükteki mevzuata göre, enfeksiyon etkenlerinin bulaşını önlemeye yönelik olarak HBsAg, Anti-HCV, Anti-HIV-1/2, Treponema pallidum total antikor tara-masının her kan bağışında yapılması zorunludur².

Bununla birlikte, bu testlerde kullanılan yöntemlerin gerek prensipleri gerekse teknik süreçleri itibarıyla pencere dönemi sorunu, mutasyonlara bağlı yanlış negatiflikleri sorunu, bağışlanan kanların israfına yol açabilecek biyolojik yanlış pozitiflik sorunu gibi kısıtlı-lıklar mevcuttur¹. Bu nedenle güvenli transplantasyon için kan donörlerinde nakil öncesi yapılan testler oldukça önemlidir. Hepatit B, Hepatit C ve HIV ‘in viral nükleik asit tespitine yönelik belirteçlerin kanda serolojik belirteçlerden çok daha önce yükselmesi ayrıca Hepatit B enfeksiyonu pencere dönemi tespitinde HbsAg negatif iken Anti-HbcIgM’ in iyi bir serolojik belirteç olması kan donörü taramasında bu testlerin gerekliliğini düşündürmektedir³. Çalışmamızda kan donörlerinde, Hepatit B Virüs (HBV), Hepatit C Virüs (HCV) ve İnsan İmmün Yetmezlik Virüsü (HIV)’ nün tespitine yönelik rutin serolojik testlere (HBsAg, Anti-HCV, Anti-HIV) ek olarak HBV DNA, HCV RNA, HIV RNA, Anti-HbcIgM/Anti-HbcIgG’nin araştırılması amaçlanmıştır.

Hastanemiz kan transfüzyon merkezi’ne Temmuz 2020-Nisan 2021 tarihleri arasında kan bağışçısı olarak başvurup, sağlık bakanlığı kan ve kan ürünleri rehbe-rinde yayınlanan kan bağışcısı sorgulama ve kan bağışcısı tıbbi değerlendirme ve kan alma formu ile değerlendirilip kan donörü olmaya uygun sağlıklı 18-65 yaş arası ve çalışmaya katılmayı kabul eden 200 kişi çalışmamıza dahil edildi. Kişilerden rutin serolojik tarama için alınan kan örnekleri çalışmada kullanıldı. Kan örnekleri 3500 rpm de 10 dk santrifüj edilerek serum kısımlarının ayrışması sağlandı. Serum örnekleri çalışma yapılacak tarihe kadar -80 C de saklandı. Serum örneklerinde, Hepatit B virüs DNA, Hepatit C virüs RNA ve İnsan immün yetmezlik virüsü RNA Real-Time PCR yöntemiyle Montania 4896 (Anatolia, Türkiye) cihazı kullanılarak araştırıldı. HBV DNA Bosp-hore HBV kantifikasyon kiti kullanılarak yapıldı. Kitin analitik saptama sınırı 1x101 IU/ml’dir. HCV RNA Bosphore HCV Quantification Kiti kullanılarak yapıl-dı. Kitin analitik saptama sınırı 1,2x101 IU/ml’dir. HIV RNA Bosphore HIV-1 Quantification Kiti kullanılarak yapıldı. Kitin analitik tespit limiti 50 IU/ml’dir. Ayrıca Hepatit B virüsunun cor antijenine karşı oluşmuş, Anti-Hbc IgM ve Anti-Hbc total antikorları ELISA yönte-miyle Roche Cobas 6000 (Roche MolecularSystems, Inc., Germany)cihazı kullanılarak bakıldı. Anti-Hbc IgM COI <1.0 non-reaktif, COI≥1.0 reaktif; Anti-Hbc total COI >1.0 non-reaktif, COI ≤1.0 reaktif olarak değerlendirildi.

Veri analizi SPSS 20 yazılımı (IBM, Armonk, ABD) kullanılarak yapıldı. Çalışmaya dahil edilen hastaların yaş verilerin normal dağılım gösterip göstermediği ShapiroWilk testi kullanılarak yapıldı. Normal dağılım göstermeyen verilerin ifadesi medyan (25. Yüzdelik-75. Yüzdelik) olarak, normal dağılım gösteren verilerin ifadesi mean ±standart sapma olarak yazıldı.

Çalışmaya dahil ettiğimiz donörlerin 188’i (%94) er-kek, 12’si (%6’sı) kadındı. Donörlerin yaş medyan değeri 35 (27,25-44,75) olarak bulundu. Real time PCR sonucunda donörlerin hiçbirinde HBV DNA, HCV RNA ve HIV RNA pozitifliğine rastlanmadı. Ayrıca yapılan serolojik testler sonucunda hiçbir donörde Anti-Hbc IgM pozitifliği saptanmazken, donörlerin 28’inde (%14) Anti-Hbc total pozitifliği saptandı (Tablo 1).

Tablo1: Donörlerin HBV DNA, HCV RNA, HIV RNA, Anti-Hbc IgM ve Anti-Hbc total pozitiflik oranları.

Kan bağışçısı seçim ölçütleri uygulamaları, tarama testlerindeki gelişmeler, antijen, antikor ve viral genom tespitine yönelik duyarlı ve gelişmiş yöntemlerin kul-lanılmasıyla transfüzyon güvenliği artmıştır. Teknolo-jik gelişmelerle birlikte ülkemizde bağışçı kanlarında 1983’ten beri HBsAg, 1987’den beri anti-HIV, 1996’dan beri anti-HCV testleri zorunlu olarak yapıl-maktadır. Ancak, düşük olasılıkla da olsa hastalığa göre süresi değişen pencere döneminde alınan kanlar ile enfekte kan transfüzyon riski bulunmaktadır⁴. Pencere dönemi HBV de 56 gün, HCV’de (3. kuşak ELİSA kitleriyle) ortalama 70 gün, HIV’de ise (p24 antijen ile birlikte) ortalama 16-17 gündür. Nükleik asit teknolojisi (NAT) testleriyle pencere dönemi HIV de 10-15 gün, HCV de 41-60 gün ve HBV de ise 6-15 gün azaltmaktadır⁵. Pencere döneminde, hastalığın klinik belirti ve laboratuvar bulgusu olmadığı için en hassas yöntemler ile kan tetkiki yapılmış olsa bile transfüzyon ile sifilis, hepatit B, hepatit C ve HIV/ AIDS geçişi olanaklıdır⁴. NAT prensipli moleküler testler, kan ve kan bileşenlerinden viral etkenlerin transfüzyonla bula-şını ciddi oranlarda azaltması amacıyla kan taramaları-na sokulmuştur. Günümüzde özellikle gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler çapında kullanılan üçlü (HBV, HCV, HIV) viral moleküler testler sıklıkla immünolo-jik (serolojik) testlerle birlikte kullanılmaktadır¹.

Kan donörlerinde HbsAg ile Hepatit B enfeksiyonu taraması yaygın kullanılan bir yöntemdir. Ancak bu viral belirteçin kullanılması bulaş riskini tamamen dışlamaz. HBsAg için negatif ancak HBV antikorları için pozitif olan veya olmayan hastalarda kan veya karaciğer dokularında HBV DNA'nın varlığı olarak tanımlanan gizli HBV enfeksiyonuna sahip bireyler kan transfüzyonu yoluyla HBV bulaşı için potansiyel risk oluşturur. Ayrıca enfeksiyonun pencere döneminde kişide hepatit B virüsü mevcut iken HbsAg tespit edilemez. Bu nedenle, pencere döneminde hepatit B en-feksiyonunu gösterecek bir belirteç, kan bankacılığında büyük önem taşımaktadır. Pencere dönemi ve gizli HBV enfeksiyonunun gösterilmesinde Anti-HBc IgM ve HBV DNA’nın ideal göstergeler olduğu bilinmektedir⁶. Çalışmamızda bu amaçla kan donörlerinde Anti-HBc IgM ve HBV DNA araştırılmış ancak hiçbirinde pozitiflik saptanmamıştır. Yılmaz ve ark.⁷ HbsAg negatif 121 hemodiyaliz hastasının inceledikleri çalışmalarında hastaların 10’unda (%8,2) HBV DNA’yı pozitif olarak bildirmişlerdir. Ülkemizde yapı-lan bir diğer çalışmada ise HbsAg negatif, AntiHbc pozitif 51 kronik hepatit B hastanın %21’inde Real Time PCR ile HBV DNA pozitif olarak bulunmuştur⁸. Bayram ve ark.⁹’nın HbsAg negatif 4.352 sağlık-lı kan donörünü inceledikleri çalışmalarında 2 hastada HBV DNA pozitifliği tespit edilmiş, ancak alternatif başka bir yöntemle test tekrar edildiğinde iki hastanın da sonucunun negatif olduğu bulunmuştur. Ülkemizde yapılan bir diğer çalışmada ise, kan donörlerinde HBV DNA pozitifliği %0,16 olarak bulunmuş, ancak pozitif hastalardan tekrar örnek alındığında hiçbir hastada pozitiflik tespit edilememiş, bu oran yalancı pozitiflik oranı olarak bildirilmiştir¹⁰. Bal ve ark. (11) 8.333 donörü inceledikleri çalışmalarında 1 donörde(%0,012) HBV DNA pozitifliği tespit etmişlerdir. Kumar ve ark.¹² 2007 yılında 2.552 donörü incele-dikleri çalışmalarında HbsAg negatif Anti-HBc IgM pozitif 10 tane donör(%0,39) tespit etmişlerdir. Gra-barczyk ve ark.¹³ seronegatif sağlıklı kan donörlerinde HBV DNA görülme oranının 1/61.047, HCV RNA görüleme oranını 1/119.235 ve HIV RNA’yı ise 1/783.821 olarak bildirmişlerdir.

Çalışmamıza dahil edilen 200 kan donörünün hiçbirin-de HCV RNA pozitifliği saptamadık. Cappy ve ark.¹⁴ 18 yıllık dönemde yaklaşık 48 milyon donörü inceledikleri çalışmalarında, donörlerin %0.5’inde antikor negatif olmasına rağmen HCV RNA pozitif olarak bulunmuştur. Yapılan başka bir çalışmada da sağlıklı kan donörlerinde HCV RNA görülme oranının 1000’de 2,6 olarak bildirirken, HBV DNA görülme oranı 1000’de 12,5 ve HIV RNA görülme oranı 1000’de 2,6 olarak bildirilmiştir¹⁵. Zhang ve ark.¹⁶ çalışmalarında anti-HCV negatif 56.000 kan donö-rünün 146’sında (%0,25) HCV RNA’ yı pozitif olarak bildirmişlerdir. Kabaş ve ark.¹⁷ anti-HCV negatif 2.592 donörü; Bozdayı ve ark. (18) 6.000 donörü ince-ledikleri çalışmalarında çalışmamızla benzer şekilde hiçbir hastada HCV RNA pozitifliği saptamamışlardır. Kan donörlerine 2001’den beri havuz NAT, 2010’dan beri de bireysel NAT uygulanan Fransa’da, daha önce de kan donörü olan bir hastada anti-HIV pozitif olarak bulunmuştur. Bu donorün HIV RNA açısından negatif olan önceki kanı daha hassas bir NAT ile tekrar çalışıldığında HIV RNA pozitif olarak tespit edilmiştir¹⁹. Bu da bize HIV RNA negatif bile olsa düşük viral yük durumunda bulaşın yine de olabileceğini göstermektedir. Güney Afrika’da yapılan bir çalışmada ise bireysel NAT uygulamaları ile kan transfüzyonu ile HIV bula-şını milyonda 0,13 olarak bildirmişlerdir²⁰. İtalya’da yapılan kan donörlerinde HIV ve HCV nükleik asitleri-nin araştırıldığı bir çalışmada bir hastada HIV RNA pozitifliği tespit edilmiş ve bu hastanın RNA pozitifliği saptandıktan 41 gün sonra serokonversiyon geliştiği bulunmuştur²¹.

Almanya’da 2008-2015 yılları arasında 46 milyon donörün tarandığı çalışmada 20 HIV1-NAT, 61 HCV-NAT ve 29 HBV- NAT pozitifliği tespit edilmiştir. HIV1, HBV ve HCV’nin görülme sıklığının sırasıyla milyonda 0,43, 0,64 ve 1,32 olduğunu bildirmişlerdir²².

Tüm bu sonuçlar bize göstermektedir ki kan donörlerinde ülkemizde rutinde bakılmayan HBV DNA, HCV RNA ve HIV RNA’nın taranması serolojik olarak negatif erken dönem olguların yakalanması, pencere dönemindeki enfeksiyonların tespiti açısından son derece önemlidir. Tarama testlerinde NAT temelli testlerin kullanılması tranfüzyon ile enfeksiyon bulaş oranını düşürecektir. Bu çalışmada biz hiçbir donörde HBV DNA, HCV RNA ve HIV RNA pozitifliği saptamadık. Çalışmaya dahil edilen donör sayısının az olması bu sonuca neden olmuş olabilir. Daha fazla sayıda örnekle yapılacak çalışmalara ihtiyaç vardır.