Tıbbi atıklar sağlık hizmeti sunulan yerlerde tanı, tedavi, aşılama veya insan ya da hayvan araştırmaları sonucu oluşan atıklar olarak tanımlanmaktadır ¹. Hastanın tedavisi esnasında riskli sıvalarla temas eden (örneğin kan, idrar, feçes ve diğer vücut sıvıları) tüm maddeler tıbbi atık olarak değerlendirilir. Tıbbi atıklar sağlık sektöründe çalışanlar için potansiyel risk faktörü olmasının yanında çevre ve halk sağlığı için de önemli bir küresel sorundur ².

Tıbbi atıkların çevreye ve insan sağlığına zarar vermemesi kuruluşlar için hayati önem arz etmektedir ve bunun yolu da tıbbi atıkların doğru ve uygun şekilde yönetilmesiyle olur. Tıbbi atık yönetiminin etkin şekilde uygulanmasının kilit noktası atıkların doğru şekilde ayrıştırılması, depolanması, taşınması ve bertarafını gerektirir ³. Tıbbi atıkların yönetimindeki kötü ve uygunsuz davranışların sağlık tehditlerini arttırdığı ve sağlık çalışanları başta olmak üzere genel halk sağlığı ve insanlar üzerinde olumsuz etkilere neden olduğu bildirilmiştir ⁴. Sağlık personelinin bilgi ve tutum düzeyinin tıbbi atık yönetiminde önemli rol oynadığı yetersiz bilgi ve tutum düzeylerinin tıbbi atık yönetim planına uyumu azalttığı bildirilmiştir ⁴. Birçok geri kalmış ülkede hala tıbbi atıkların evsel atıklara karıştırıldığı bunun da çevre ve halk sağlığı için önemli bir tehdit oluşturduğu bildirilmiştir. Tıbbi atık yönetiminin uygunsuz yapıldığı koşullarda öncelikli olarak Hepatit B ve C, tifo, kolera, tuberküloz, deri ve solunum sistemi enfeksiyonları başta olmak üzere bulaşıcı hastalıkların hem sağlık çalışanları hem de halk üzerinde ciddi tehlikeler oluşturduğu bilinmektedir ⁵.

Diş hekimliği kliniklerinde üretilen atıklarda diğer hastanelerde üretilen atıklar ile benzerdir. Patojen mikroorganizmaların çoğu oral sekresyonlardan izole edildiğinden diş hekimleri hastalarını tedavi ederken enfeksiyon açısından risk altındadır. Diş hastaneleri doğrudan kana ve tükürüğe maruz kalan aletleri ve materyalleri kullandığından potansiyel enfeksiyon kaynaklarıdır ⁶. Restorasyon amaçlı kullanılan akrilikler, baskı malzemeleri ve civa gibi birçok kimyasal madde, uygun şekilde kullanılmazsa, olası çevresel ve insan sağlığını etkileyebilir bu yüzden diş hekimliği kliniklerinde tıbbi atık kurallarına azami dikkat gösterilmesi gerekmektedir ^7,8.

Diş hekimliği çalışanları arasında tıbbi atık bilgi, tutum ve farkındalığı hakkında yapılan çok az çalışma mevcuttur. Diş hekimliği profesyonellerinin bilgi, tutum ve farkındalık düzeyleri ile ilgili yurt dışında yapılan birkaç çalışmada genelde bilgi düzeyinin ve olumlu tutum ve farkındalık düzeyinin yetersiz olduğu vurgulanmıştır ⁹. Ülkemizde ise diş hekimleri ve geleceğin diş hekimi adayları olan diş fakültesi öğrencilerinin tıbbi atık konusunda ki bilgi, tutum ve farkındalıklarını inceleyen çalışmaya literatürde rastlanmamıştır.

Araştırmamızda önemli bir tıbbi atık kaynağı olan diş hekimliği kliniklerinde görev alacak olan diş hekimliği fakültesi öğrencilerinin tıbbi atık hakkındaki bilgi, tutum, farkındalık ve davranışlarının araştırılması amaçlanmıştır.

Geleceğin diş hekimi adaylarının tıbbi atık yönetimi hakkında ki bilgi, tutum ve davranışlarını araştırmak amacı ile tanımlayıcı ve kesitsel tipte bir çalışma yürütülmüştür. Araştırmamızın evrenini diş hekimliği fakü-temize kayıtlı ve eğitim öğretime devam eden araştırmaya katılmaya gönüllü tüm öğrenciler oluşturmuştur. Araştırmanın yürütüldüğü tarihler arasında diş hekimliği fakültemizde dönem 1, dönem 2 ve dönem 3 öğrencileri eğitim ve öğretime devam etmekteydi ve evrenin büyüklüğü 170 öğrenci idi. Tüm evrene ulaşmayı hedeflediğimiz çalışmamızda çalışma kriterlerine uyan ve çalışmaya katılmaya gönüllü olan 145 katılımcı (%85) araştırmamıza dahil edildi. Araştırma Fırat Üniversitesi girişimsel olmayan araştırmalar etik kurulunca onaylanmıştır (etik kurul onayı: 2019: 12/09) .

Araştırmamızın bağımsız değişkenleri sosyodemografik anket formu ile elde edilen (yaş, cinsiyet sınıf, eğitim durumu) verilerden oluşmuştur. Araştırmamızın bağımlı değişkenleri ise katılımcıların tıbbi atık hakkında ki bilgi, tutum ve davranışlarını ölçtüğümüz anket formu verilerinden elde edilmiştir. Araştırmamızda uygulanan ve katılımcıların tıbbi atık hakkında ki bilgi, tutum ve davranışlarını sorgulayan anket formu dersi anlatan öğretim üyesi tarafından hazırlanmıştır. Diş Hekimliği eğitim ve öğretim müfredatı kapsamında tüm öğrencilere tıbbı atıklar ve yönetimi dersi anlatılmaktadır. Araştırmamızda kullanılan ve katılımcıların tıbbi atık hakkında ki bilgi, tutum ve davranışlar sorguladığımız anket formu ilgili dersin öğrenim hedef ve amaçları doğrultusunda ve literatür verileri taranarak dersi anlatan öğretim üyesi tarafından hazırlanmıştır. Anket formu çoktan seçmeli 41 sorudan oluşmaktadır. Anket formunun ilk 7 sorusu ile katılımcıların sosyo-demografik özellikleri sorgulanmıştır. Anket formu katılımcıların tıbbi atıklar hakkında ki tutum ve farkındalıklarını sorgulamak için 7 soru, bilgi düzeylerini sorgulamak amacı için ise 26 soru içermekteydi. Anket formunda 1 soru ise katılımcıların tıbbi atıkların doğru ayrıştırılmama nedenine yönelik görüşlerini bildirmeleri için tasarlanmıştır. Anket formunda bulunan sorulara verilen doğru cevaplar katılımcıların olumlu tutum ve davranışları ile tıbbi atık bilgi düzeyini ölçmek için kullanılmıştır. Katılımcıların sorulara verdikleri doğru sayısı ve olumlu tutum sayısı üzerinden katılımcıların bilgi puanı ve tutum ile farkındalık puanı hesaplanmıştır. Katılımcıların bilgi puanı ile tutum ve farkındalık puanı 100 üzerinden değerlendirilmiştir. Bilgi anketinde yer alan 26 sorunun toplam puanı 100 iken tutum ve farkındalık anketinde 7 sorunun toplam puanı 100 olarak değerlendirilmiştir. Katılımcıların bilgi puanı (doğru sayısı X 100/26) tutum puanı ise (olumlu tutum sayısı X 100/7) formülü ile hesaplanmıştır. Anket sorularına verilen doğru cevap sayısı arttıkça olumlu tutum ve farkındalık ile bilgi düzeyinin arttığı şeklinde değerlendirilmiştir. Hem farkındalık hem de bilgi durumunun değerlendirilmesinde katılımcıların aldığı puanların medyan değeri dikkate alınmıştır. Hem bilgi durumu hem de farkındalık durumunda medyan puanın altında kalan katılımcılar yetersiz farkındalık ve yetersiz bilgi düzeyine sahip şeklinde sınıflandırılmıştır.

Anket formu gönüllü olan ve çalışma kriterlerine uyan tüm katılımcılara yazılı onamları alındıktan sonra tıbbi atık ve yönetimi dersi öncesinde uygulanmıştır. Anket formları araştırmacıların gözetimi altında katılımcılara dağıtılmış ve katılımcılara gerekli bilgilendirmeler yapıldıktan sonra anket formlarını doldurmaları istenmiştir. Bir araştırmacı katılımcıların sorularını yanıtlamak için hazır beklemiştir. Katılımcılardan etik kurallar çerçevesinde anket formlarına isim yazmamaları istenmiştir. İlgili dersin anlatılmasından sonra ders sonrası tıbbı atık hakkında ki bilgi düzeyinin değerlendirilmesi amacı ile sadece bilgi düzeyini ölçen 26 soru tekrardan uygulanmıştır. İlgili dersin tıbbı atık hakkında ki bilgi düzeyine katkısının değerlendirilmesi anket formlarına katılımcıların isim yazmamasından dolayı sadece ders öncesi doğru sayı ortalaması ile ders sonrası doğru sayı ortalamasının karşılaştırılması yolu ile değerlendirilmiştir.

Araştırmamızın dahil edilme kriterleri; çalışmaya katılmaya gönüllü olmak, diş hekimliği fakültemiz öğrencisi olmak ve eğitim ve öğretime devam etmek olarak belirlenmiştir. Diş hekimliği fakültesi ile öğrencilik ilişiği kesilmiş olan, derslere devam etmeyen ve çalışmanın yapıldığı tarihlerde fakülte dışında başka bir yerde görevli olanlar çalışmaya dahil edilmemiştir.

İstatistiksel analiz
Verinin istatistiksel analizi IBM SPSS 22 istatistik paket programında yapılmıştır. Verinin normal dağılım gösterip göstermediği Shapiro-Wilk testi ile incelenmiştir. Verinin tanımlayıcı istatistikleri, sürekli veriler-de normal dağılım gösteren değişkenler için ortalama ±standart sapma olarak, normal dağılım göstermeyen değişkenler için [medyan (minimum: maksimum)] olarak ve kategorik değişkenler için frekans, yüzde [n (%)] olarak belirtilmiştir. Normal dağılım göstermeyen sürekli verilerin analizi iki bağımsız grubun analizi için Mann-Whitney U testi, ikiden fazla bağımsız grubun analizinde ise Kruskal Wallis testi ve post Hoc test olarak Dunn testi kullanılmıştır. İki sürekli değişken arasında ki ilişkinin incelenmesinde ise Spearman Korelasyon analizi kullanılmıştır. Non-parametrik dağılım gösteren iki bağımlı grubun analizinde ise Wilcoxon T testi kullanılmıştır. Anlamlılık düzeyi p =0.05 olarak belirlenmiştir. İstatistiksel olarak anlamlı bulunan anlamlılık değerleri tablolar içinde koyu renkle belirtilmiştir.

Araştırmamıza dahil edilen 145 katılımcının yaş ortalaması 20.33±1.25 idi. Katılımcıların %96.6’sı tıbbi atık eğitimi almadığını beyan ederken tıbbi atık kavramını bildiğini beyan edenlerin oranı %86.2 idi (Tablo 1).

Tablo 1: Katılımcıların sosyodemografik özellikleri.

Katılımcıların bilgi düzeyini ölçmek için 26 soru tutum ve davranışlarını ölçmek için ise 7 soru soruldu. Katılımcıların bilgi ve tutum ve davranış sorularına verdikleri yanıtların dağılımı tablo 2’de sunulmuştur.

Tablo 2: Katılımcıların bilgi, tutum ve davranış doğru sayıları.

Katılımcıların eğitim yılı arttıkça olumlu tutum sayısının arttığı saptanmıştır (p <0.001). Tıbbi atık nedir biliyor musunuz sorusuna evet diyenlerin hem bilgi düzeyi (p <0.001) hem de olumlu tutum sayısı (p =0.013) istatistiksel olarak daha yüksek saptanmıştır (Tablo 3).

Tablo 3: Katılımcıların bazı özelliklerinin bilgi düzeyi ve tutum üzerine etkisi.

Katılımcıların tıbbi atıklar hakkında ki bilgi düzeyi ile olumlu tutum sayısı arasında pozitif anlamlı bir korelasyon olduğu saptanmıştır (p =0.002). Bilgi düzeyi arttıkça olumlu tutum sayısının da arttığı saptanmıştır (Tablo 4).

Tablo 4: Doğru sayısı ile olumlu tutum sayısı arasında ki ilişkinin incelenmesi.

Araştırmamızda katılımcıların tıbbi atık ve yönetimi dersi sonrası aynı sorular ile tekrar bilgi düzeyleri ölçüldü. Ders sonrası katılımcıların anketten aldığı bilgi puan seviyelerinin anlamlı düzeyde yüksek olduğu görüldü (p <0.001) (Tablo 5).

Tablo 5: Katılımcıların ders öncesi ve sonrası bilgi puan durumları.

Diş hekimliği uygulamalarında çevre ve çalışanlar için tehlike arz eden biyomedikal atıklar ortaya çıkar. Biyomedikal atıkların doğru yönetimi için hükümet, sivil toplum kuruluşları, sağlık tesisi ve sağlık personelinin birlikte hareket etmesi gerekmektedir ¹⁰. Literatür verilerinde özellikle gelişmekte olan ülkelerde biyomedikal atık yönetiminin ve sağlık çalışanlarının bilgi ve tutumlarının yetersiz olduğu bildirilmiştir ^11-13.

Araştırmamızda diş hekimliği öğrencilerimizin 26 sorudan oluşan bilgi düzeyi anketimizde ortalama doğru sayısı 11.39 ve bilgi puan ortalamalarının 43.82 olduğu görülmüştür. Katılımcıların %45.5’inin ortalama bilgi puanının altında yani yetersiz bilgi düzeyine sahip olduğu görülmüştür. Elde ettiğimiz bulgular, öğrencilerimizin tıbbi atıklar hakkında bilgi düzeylerinin yetersiz olduğunu düşündürmüştür. Literatürde İran’da diş hekimliği öğrencilerinin biyomedikal atıklar ile ilgili bilgi düzeyinin değerlendirildiği ve 6 çalışmanın dahil edildiği bir sistematik derleme araştırmasında diş hekimliği öğrencilerinin bilgi düzeyi ortalama puanları en düşük 35.00 ila en yüksek 74.55 puan aralığında bildirilmiştir. İran’da yapılan bu 6 araştırmanın tamamında diş hekimliği öğrencilerinin bilgi düzeyinin düşük olduğu bildirilmiştir ¹⁴. Hindistan’da diş hekimliği öğrencilerinin biyomedikal atıklar hakkında ki bilgi, tutum ve davranışlarının araştırıldığı 6 araştırmanın incelendiği sistematik derleme çalışmasında öğrencilerin biyomedikal atıklar hakkında bilgi düzeyinin yetersiz olduğu bildirilmiştir ¹⁵. Literatürde ülkemizde diş hekimliği öğrencileri arasında yapılan benzer bir çalışmaya rastlanmamıştır Ülkemizde diş hekimliği kliniklerinde hekim ve diğer çalışanlar ile yapılan bir araştırmada biyomedikal atıklar hakkında bilgi puan ortalaması 69,0±10 olarak bildirilmiş ve ortalama puanın üzerinde puan alan katılımcılar yeterli bilgi düzeyine sahip oldukları ve bunlarında oranının katılımcıların %48.3’ünü oluşturduğu yani katılımcıların %51.7’sinin bilgi düzeyinin yetersiz olduğu bildirilmiştir (16). Elde ettiğimiz %43.82’lik yetersiz bilgi düzeyine sahip katılımcı oranı genel literatür bilgileri ile benzerlik göstermiştir.

Katılımcıların bilgi puanlarına etki eden sosyodemografik faktörleri incelediğimizde sadece daha önce tıbbi atıklar hakkında eğitim aldığını beyan eden grubun almayan gruptan istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bilgi puanlarının yüksek olduğu görülmüştür. Literatürde daha önce alınan tıbbi atık eğitiminin tıbbi atık bilgi düzeyi üzerinde ki etkisini araştıran bir çalışmaya rastlanmamıştır. Araştırmamızda sadece katılımcılara daha önce tıbbi atık hakkında eğitim alıp almadıkları sorgulanmıştır. Daha önce tıbbi atıklar hakkında eğitim aldığını beyan edenlerde bilgi düzeyini yüksek saptamamızın beklenen bir bulgu olduğu düşünülebilir. Kumar et al ¹⁷ yaptığı araştırmada diş hekimliği öğrencilerinin öğrenim yılı arttıkça bilgi düzeylerinin arttığını, en yüksek bilgi puan ortalamasının son sınıf öğrencilerinde olduğunu bildirmişlerdir. Fakültede geçirilen yıl arttıkça daha fazla tıbbi atıklar hakkında bilgi ve eğitim alınmasının bu sonuca neden olabileceğini bildirmişlerdir. Araştırmamızda sınıflar arasında tıbbi atık bilgi puanı bakımından fark olmadığı bulunmuştur. Kumar et al ¹⁷ eğitim yılı arttıkça bilgi düzeyinin artması beklenir şeklinde ki bulguları elde ettiğimiz bulgular ile çelişkili bulunmuştur. Fakültemizin yeni kurulan bir fakülte olması ve her üç sınıfa devam eden öğrencilerin ilk kez tıbbi atık dersine katılmaları bu farklılığın sebebi olabileceğini düşündürmüştür.

Araştırmamızda katılımcıların %51.7’sinin tıbbi atıklar hakkında olumlu tutumlarının ve farkındalıklarının yetersiz olduğu saptanmıştır. Ranjan et al ¹⁸ diş hekimliği öğrencileri arasında yaptıkları araştırmada katılımcıların %44.1’inin tıbbi atık yönetimi açısından farkındalıklarının yetersiz olduğunu, tıbbi atıkların geri dönüşümü bakımından ise katılımcıların %60’ının yetersiz farkındalık ve tutum sergilediklerini bildirmişlerdir. Nepal’de diş hekimliği öğrencileri arasında yapılan araştırma katılımcıların %50.0’ının Nepal tıbbi atık yönetmeliği hakkında ki farkındalıklarının yetersiz olduğu bildirilmiştir ¹⁰. Elde ettiğimiz bulgular literatür verileri ile benzerlik göstermiştir ve öğrencilerimizin tıbbi atıklar konusunda farkındalıklarının yetersiz olduğunu düşündürmüştür.

Amalgam diş hekimliği pratiğinde çok sık kullanılan ve çevreye ciddi yan etkileri olan bir madde olarak bildirilmiştir. Amerikan Diş Hekimliği Birliği amalgamın zararlı etkilerini azaltmak için kapalı bir kapta saklanarak daha sonra geri dönüşüme gönderilmesini önermektedir ¹⁹. Araştırmamızda öğrencilerimizin %48.3’ünün amalgamın nasıl imha edileceği ve saklanacağını bilmediği saptanmıştır. Tippat et al ²⁰ ve Ranjan et al ¹⁸ yaptığı 2 ayrı çalışmada katılımcıların amalgam hakkında ki bilgi ve farkındalık düzeylerinin yetersiz olduğunu bildirmişlerdir. Literatür verileri ve elde ettiğimiz bulgular diş hekimliği öğrencilerinin günlük pratiklerinde sıklıkla karşılaştıkları amalgam hakkında yeterli bilgi ve farkındalık düzeyine sahip olmadıkları saptanmıştır. Öğrencilerin pratik eğitimleri esnasında kullandıkları malzemelerin tehlikeleri hakkında bilgilendirilmeleri hem bilgi düzeylerine hem de farkındalıklarının arttırılmasına katkı sağlayabilir.

Tıbbi atıklar hakkında ki farkındalığa etki eden faktörleri incelediğimizde fakültede geçirilen yıl arttıkça ve tıbbi atıklar nedir sorusuna evet yanıtını verenlerde olumlu tutum ve farkındalığın arttığı saptanmıştır. Kumar et al ¹⁷ diş hekimliği öğrencileri arasında yaptığı araştırmada sınıf yükseldikçe tıbbi atıklar hakkındaki bilgi düzeyi ve farkındalığın arttığı, intern diş hekimliği öğrencilerinin en yüksek bilgi düzeyi ve farkındalık puanlarına sahip olduklarını bildirmişlerdir. Beklenen bir bulgu olarak literatür ile uyumlu olarak fakülte de geçirilen yıl artıkça tıbbi atık farkındalığının arttığını söyleyebiliriz. Araştırmamızda tıbbi atık bilgi düzeyi ile tutum ve farkındalık puanlarının istatistiksel olarak anlamlı korelasyon gösterdiği ve bilgi artıkça farkındalığında arttığı saptanmıştır.

Araştırmamızda ilgili ders sonrası katılımcıların bilgi düzeyleri araştırmacılar tarafından tekrardan incelenmiş olup ders sonrası katılımcıların bilgi puanlarının anlamlı düzeyde yükseldiği görülmüştür. Literatürde araştırmamıza benzer şekilde eğitim öncesi ve eğitim sonrası bilgi puan durumlarının karşılaştırıldığı çalışmaya rastlanmamıştır. İlgili ders sonrası bilgi puanının yüksek çıkması beklenen bir bulgu olarak değerlendirilebilir. Ders öncesi ve sonrası bilgi puanları arasında ki farkın istatistiksel olarak anlamlı olması konu ile ilgili ders müfredatının eğitimin bir parçası haline getirilerek öğrencilerin bilgi düzeylerinin arttırılabileceğini düşündürmüştür.

Araştırmamızın bazı kısıtlılıkları vardır. Araştırmamızın kesitsel tipte bir çalışma olması elde ettiğimiz bulguların tüm diş hekimliği öğrencileri için yorumlanmasını kısıtlamaktadır. Katılımcıların tıbbi atıklar hakkında ki farkındalıklarının kendi beyanlarına dayandırılarak ölçülmesi de çalışmanın bir diğer kısıtlılığı olarak değerlendirilebilir. Katılımcıların bilgi ve farkındalık puanları ve durumları elde edilen ortanca değere göre değerlendirilip literatür ile karşılaştırılmıştır. Benzer çalışmalar ile puanlama açısından farklılıklar olabileceğinden elde edilen bulguların literatür verileri ile daha objektif bir değerlendirme açısından kısıtlılığa sebep olmuş olabilir. Diğer bir taraftan ise bilgi düzeyini ölçmek için hazırlanan soruların dersi anlatan öğretim üyesi tarafından dersin öğrenim hedef ve amaçları tarafından hazırlanmış olması araştırmanın güçlü yanı olarak değerlendirilebilir. İleride yapılacak araştırmalarda çalışmamızın kısıtlılıkları dikkate alınarak yürütülecek daha geniş tabanlı ve benzer değerlendirme metotları kullanılarak yapılacak araştırmalar ile konunun daha iyi aydınlatılabileceği kanısındayız.

Sonuç olarak geleceğin diş hekimi adayları olan diş hekimliği fakültesi öğrencilerinin tıbbi atıklar konusunda bilgi ve farkındalık düzeylerinin yetersiz olduğu görülmüştür. Öğrencilerden tıbbi atık nedir sorusuna evet cevabı verenlerin yani tıbbi atık hakkında daha önceden bilgi sahibi olanların tıbbi atık bilgi puanı ve farkındalık puanlarının daha yüksek olduğu görülmüştür. Araştırmamızın bir diğer bulgusu olarak tıbbi atıklar hakkında bilgi düzeyi arttıkça farkındalığın da arttığı görülmüştür. Tıbbi atıkların hem sağlık hem çevre hem de ülke ekonomisi üzerinde ki olumsuz etkisi düşünüldüğünde öğrencilerin eğitim programlarında tıbbi atık eğitimlerinin önemsenmesi, ders sayı ve içeriklerinin gözden geçirilerek öğrencilerin daha fazla bilgilendirilmesinin önemli olduğu düşünülmüştür.