Kovid-19 enfeksiyonun küresel anlamda yayılması ile 11 Mart 2020’de küresel salgın (pandemi) olarak tanımlamıştır ¹. Kovid-19 pandemisi sonuçları nedeniyle insanlarda davranış değişikliklerine sebep olmuştur ². Diş hekimliği Kovid-19 bulaşı açısından riskli mesleklerin başlıcalarındandır ³. Hasta ile maskesi olmadan yakın temas kurarak, vücut sıvılarıyla ve kesici delici aletlerle çalışmak bu riski oluşturan temel sebeptir. Diş hekimlerinin uyguladığı işlemler nedeniyle bulaşıcı hastalıklara açık olduklarından CDC diş hekimleri için standart infeksiyon kontrolü uygulamaları belirlemiştir ⁴. Hastayla yakın teması nedeniyle diş hekimleri pandemi sürecinde daha dikkatli olmalı ve N 95 maske, siper veya gözlük, eldiven, bone, koruyucu kıyafet kullanmalıdır ⁵. Ayrıca KKD’ler doğru sırada giyip çıkarılmalı, hasta sonrası el yıkanmalı, hastanın temassız ateş ölçümü yapılmalı, Covid-19 temas veya bulgularını sorgulamalı, acil olmayan işlemleri ertelemeli ve ortam temizliğine dikkat etmelidir ^5-7.

Bu çalışmada Kovid-19 pandemisinin Fırat Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi’nde çalışan diş hekimliği araştırma görevlilerinin korunma davranışlarına etkisini tespit etmek amaçlanmıştır.

Çalışmaya Fırat Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi’nde çalışan araştırma görevlileri dahil edilmiştir. Gönüllülük esası ile 36 araştırma görevlisinin %86,1’ine (31 kişi) ulaşılmıştır. Veriler araştırmacılar tarafında yüzyüze anket yöntemiyle toplanmıştır. Anket sosyo-demografik bilgiler, pandemi öncesi ve pandemi başladıktan sora koruyucu davranışlar formu olmak üzere üç bölümden oluşmuştur ^2,5-8. Pandemi öncesi ve sonrası için 14 maddelik koruyucu davranış formu araştırmacılar tarafından literatür kaynaklı oluşturulmuştur ^4-7. Madde 1 cerrahi maske, madde 2 N 95 Maske, madde 3 siper veya gözlük, madde 4 eldiven, madde 5 bone, madde 6 koruyucu kıyafettulum, madde 7 kişisel koruyucu donanımları doğru sırada giyip çıkarma, madde 8 hasta sonrası el yıkama, madde 9 mesai arkadaşlarıyla sosyal mesafe, madde 10 antiseptik kullanımı, madde 11 hastanın temas veya bulgusunu sorgulama, madde 12 hastanın temassız ateş ölçümü, madde 13 acil olmayan işlemleri erteleme, madde 14 çevre ve ortam temizliğine dikkat etme (havalandırma) şeklindeydi. Koruyucu davranışlar formunda 4’lü Likert ölçeği; 1=Hiçbir zaman, 2=Ara-sıra, 3=Sıklıkla, 4=Her zaman şeklinde kullanılmıştır. Pandemi öncesi ve pandemi başladıktan sonrası için koruyucu davranış puanı, her bir maddenin likert puanı ile çarpımının toplanması sonucu 14-56 puan arasıdır.

Araştırma sonucunda elde edilen veriler IBM SPSS 22.0 programıyla değerlendirilmiştir. Verinin normal dağılım gösterip göstermediği Kolmogrov Smirnov testi ile incelenmiştir. Verinin tanımlayıcı istatistikleri, sürekli verilerde normal dağılım gösteren değişkenler için ortalama ±standart sapma olarak, normal dağılım göstermeyen değişkenler için medyan (minimum: mak-simum) olarak ve kategorik değişkenler için frekans, yüzde n (%) olarak belirtilmiştir. t testi, Man Whitney U, Wilcoxon, Kolmogrov Smirnov ve Spearman korelasyon testleri kullanılmıştır. p <0.05 istatistiksel anlamlılık olarak kabul edilmiştir.

Fırat Üniversitesi Diş Hekimliği araştırma görevlilerinin yaş medyanı 29,00 (min:25 maks:46) idi. Katılımcıların %64,5’i (20 kişi) erkek, %51,6’sı (16 kişi) bekardı (Tablo 1). Çalışma süreleri ortalama 5,74±3,59 (min:1 maks:16) yıldı.

Tablo 1: Bazı Sosyo-demografik özellikler.

Kovid-19 pandemisi öncesi korunma puanı (PÖKP) medyanı 37,00 (min:27, maks:52) idi. Pandemiden önce N95 maske, mesai arkadaşlarıyla sosyal mesafe, temas sorgulama, ateş ölçümü, acil olmayan müdahaleleri erteleme maddelerinde hiçbir zaman diyenler çoğunluktaydı (Şekil 1).

Şekil 1: Pandemi öncesi koruyucu davranışlar maddelerini uygulayanların uygulama sıklığına göre dağılımı (n =kişi).

PÖKP normal dağılım göstermiyordu (p =0,002, Kolmogrov Smirnov Testi). PÖKP’de cinsiyet (p =0,261), medeni durum (p =0,403) ve çocuk sahibi olup olmama durumu (p =0,782) açısından fark yoktu (Tablo 2, Man Whitney U Testi).

Tablo 2: Pandemi öncesi koruyucu davranış puanlarının bazı sosyo-demografik özelliklere göre karşılaştırılması.

Pandemi sonrası korunma puanı (PSKP) ortalama 48,84±4,83 idi. Korunma ile ilgili Tüm maddeleri sıklıkla ve her zaman uygulayanlar çoğunluktaydı (Şekil 2).

Şekil 2: Pandemi sonrası koruyucu davranışlar maddelerini uygulayanların uygulama sıklığına göre dağılımı (n=kişi).

PSKP normal dağılım gösteriyordu (p=0,122, Kolmogrov Smirnov Testi). PSKP’de cinsiyet (p =0,893) ve medeni durum (p =0,399) açısından fark yoktu, çocuğu olmayanların PSKP’si daha yüksekti (p =0,002), (Tablo 3).

Tablo 3: Pandemi sonrası koruyucu davranış puanlarının bazı sosyo-demografik özelliklere göre karşılaştırılması (t testi).

PÖKP ve PSKP karşılaştırıldığında pandemi ile korunma puanı artış göstermişti (p <0,001, Wilcoxon Testi). Pandemi öncesi ve sonrası korunma davranışı maddelerinin uygulanma sıklıkları karşılaştırıldığında eldiven, bone, hasta sonrası el yıkama dışındaki maddelerinin pandemi sonrası uygulama sıklığının arttığı görülmüştür (Tablo 4).

Tablo 4: Pandemi öncesi ve sonrası korunma davranışı maddelerinin karşılaştırılması (Wilcoxon Testi).

PÖKP, PSKP, yaş ve çalışma yılının korelasyonuna bakılmıştır. Yaş ile pandemi sonrası korunma puanı negatif korelasyon gösteriyordu (p =0,028), (Tablo 5).

Tablo 5: PÖKP, PSKP, Yaş ve Çalışma Yılının Korelasyonu (Spearman Korelasyon Testi).

Pandemi ile toplumda değişen koruyucu davranış uygulamalarının bulaşıcı hastalıklar açısından risk altında olan diş hekimlerine yansımasını araştıran çalışmaların gerekli olduğu görülmüştür ⁵. Kovid-19 pandemisinin diş hekimlerinin koruyucu davranışlarına etkisini araştıran bu çalışmada pandemi öncesi korunma puanının düşük olduğu görülmüştür. PÖKP medyanı 37 idi. Daha önce Elazığ’da diş hekimlerinin geneline yapılan bir çalışmada kişisel koruyucu donanım kullanımlarının yetersiz olduğu görülmüştür ¹⁰. Meslek hastalığı ve iş kazası kapsamında olan bulaşıcı hastalıklardan korunmak için gerekli davranışları herkes her zaman uygulamalıdır ¹¹. Kovid-19 sağlık çalışanları için bulaş şekline göre iş kazası veya meslek hastalıkları şartlarını taşımaktadır ¹². Koruyucu davranışlardan olan kişisel koruyucu donanımları tam anlamıyla kullanan sağlık çalışanlarının Kovid-19 teması durumunda riskli sayılmadığı görülmektedir ¹³. Kişisel koruyucu donanımların kullanımı etkilidir ve her zaman kullanılması gerekmektedir. PÖKP’de cinsiyet, medeni durum ve çocuk sahibi olup olmama durumu açısından fark yoktu. Sosyo-demografik özellikler pandemi öncesi korunma davranışlarında fark oluşturmamıştır.

PSKP ortalama 49’du. PSKP, PÖKP’den anlamlı yüksek olmakla birlikte pandemi şartlarında alınması gereken önlemler açısından daha yüksek olması beklenmekteydi. Kovid-19 pandemisinden sonra tüm maddeleri sıklıkla ve her zaman uygulayanlar çoğunluktaydı. Pandemi sonrası iş arkadaşlarıyla sosyal mesafe, hastanın ateş ölçümü, hastanın semptom sorgulanması, acil olmayan işlemlerin ertelenmesi ve N 95 maske kullanımı daha sık uygulanmaya başlanmıştı. Diş hekimliği açısından acil işlemlerin de belli kurallar çerçevesinde yapılması gerekmektedir ¹⁴. Bu uygulamalar pandemi nedeniyle gerekli görülen uygulamalardır ¹⁵. Diş hekimleri pandemi öncesinde de diğer bulaşıcı hastalıklar açısından risk altındaydı ve uygulanması gereken koruyucu davranışlar mevcuttu ¹⁶. Pandeminin başlaması ile toplum geneli artan koruyucu davranışlar risk altında olan diş hekimlerine de yansımıştır ⁴. Pandemi öncesi cerrahi maske kullanımı yaygın iken, hastalarla yakın temas ve hastaların işlem nedeniyle maske kullanamaması nedeniyle diş hekimlerinde N95 maske kullanımı yaygınlaşmıştır. Ayrıca pandemi sonrası iş arkadaşlarıyla sosyal mesafe, hastanın ateşini ölçme, semptom sorgulama gibi önlemler gündeme gelmiş, eldiven, bone, hasta sonrası el yıkama gibi pandemi öncesinde de alınan basit önlemler dışında tüm koruyucu davranışların uygulanma sıklığı artmıştır. Kovid-19 salgınının acil diş hekimliği hizmetlerinin kullanımı üzerinde güçlü bir etkisi olduğu belirtilmiştir, acil olmayan başvurular azalmıştır ¹⁷. Bu çalışmada da pandemi sonrası acil olmayan başvuruların sıklıkla ertelenmesinin çoğunlukta olduğu görülmektedir. Çocuğu olanların daha fazla dikkat etmesi beklenirken çocuğu olmayanların PSKP’si daha yüksekti. PSKP’de cinsiyet ve medeni durum açısından fark yoktu. PÖKP ve PSKP karşılaştırıldığında pandemi ile korunma puanı artış göstermişti. Pandemi öncesi ve sonrası korunma davranışı maddelerinin uygulanma sıklıkları karşılaştırıldığında eldiven, bone, hasta sonrası el yıkama dışındaki maddelerinin pandemi sonrası uygulama sıklığının arttığı görülmüştür. Yaş ile pandemi sonrası korunma puanı negatif korelasyon gösteriyordu. Yaş ile risk arttığından korunma puanının artması beklenirken azalmıştır.

Araştırmamızın bazı kısıtlılıkları vardır. Araştırmamızın kesitsel tipte olması elde ettiğimiz bulguların tüm diş hekimliği asistanları için yorumlanmasını kısıtlamaktadır. Katılımcıların koruyucu davranış uygulamalarının kendi beyanlarına dayandırılarak ölçülmesi ve ölçek dışındaki anket formu sorularının araştırmacılar tarafından geliştirilmiş olup geçerlilik ve güvenlik çalışmasının yapılmamış olması çalışmanın diğer kısıtlılıkları olarak değerlendirilebilir. Literatürde koruyucu davranışların sorgulandığı ve değerlendirildiği çalışmalar bulunmadığından karşılaştırma yapılamamıştır. Diğer taraftan bu tarz bir çalışmanın yapılmış olması araştırmanın güçlü yanı olarak değerlendirilebilir. İleride yapılacak araştırmalarda çalışmamızın kısıtlılıkları dikkate alınarak yürütülecek daha geniş tabanlı ve benzer değerlendirme metotları kullanılarak yapılacak araştırmalar ile konunun daha iyi aydınlatılabileceğini düşünmekteyiz.

Sonuç olarak Kovid-19 bulaşı açısından yüksek riskli grupta olan diş hekimliği asistanlarının korunma davranışlarını pandemi öncesi ve sonrasında tam anlamıyla uygulamadığı ancak korunma puanının pandemi ile arttığı görülmüştür. Yaş arttıkça pandemi sonrasında korunma puanının azaldığı görülmüştür. Çocuğu olmayanların pandemi sonrası korunma puanı daha yüksekti. Diğer sosyo-demografik özellikler açısında pandemi öncesi ve pandemi sonrası korunma puanlarının değişmediği görülmüştür. Pandeminin diş hekimliği uygulamalarında korunma davranışlarını değiştirdiği ancak yeterli olmadığı görülmüştür. Gerekli korunma davranışlarının hepsinin her zaman uygulanması için eğitimlerin yapılması ve çalışanların teşvik edilmesi gerektiği düşünülmüştür.