Gaitada gizli kan (GGK) testi kolorektal kanser taraması için pratik ve ucuz bir prosedürdür ve tarama protokollerinde yer almaktadır. Bununla birlikte GGK testi pozitif saptanan hastaların yaklaşık %50’sinin kolonoskopilerinde patoloji saptanamamaktadır ^1,2. Bu durum GGK testinin yanlış pozitifliğinden mi yoksa hastalarda kolonun proksimalindeki gastrointestinal sistemde (GİS) yerleşen bir patolojinin varlığına bağlı olarak mı oluştuğu sorularını doğurmaktadır. Mide kanserini tespit etme oranları düşük olduğundan kılavuzlarda GGK testi pozitif olup kolonoskopisi normal olan hastalar için üst GİS endoskopisi önerilmemektedir ³. Fakat benign hastalıkları tespit etme oranlarının yüksek olması, tedaviye olanak sağlaması, komplikasyon oranlarının düşük olması, kısa sürede yapılabilir olması nedeniyle üst GİS endoskopisi yapılmasını öneren çalışmalar da mevcuttur ^4,5. Çalışmamızda GGK testi pozitif olup kolonoskopik incelemesi normal olan hastalarda eş zamanlı üst GİS endoskopisi yapılmasının gerekliliği değerlendirilmiştir.

GGK testi pozitifliği nedeniyle 0cak 2017-Mart 2020 tarihleri arasında Konya Şehir Hastanesi endoskopi ünitesinde eş zamanlı kolonoskopi ve üst GİS endoskopisi yapılmış olan 626 hasta retrospektif olarak tarandı. Çalışmamız için yerel etik kurul onayı alındı. Çalışmaya 18 yaş üstü, GGK testi pozitif, eş zamanlı kolonoskopi ve üst GİS endoskopisi yapılan ve kolonoskopi sonucu normal olan hastalar dahil edildi. Patoloji raporlarına ulaşılamayan, endoskopi raporları olmayan, yetersiz işlem yapılan (barsak temizliğinin yeterli olmaması, midede gıda artıklarının olması vb.), sadece rektosigmoidoskopi veya kolonoskopi veya üst GİS endoskopisi yapılmış olan hastalar çalışma dışında tutuldu. GGK testi olarak immunohistokimyasal fekal okkült kan testi (RDS Laboratuar Sistemleri, Gaitada Gizli Kan- FOB kaset test kiti) kullanıldı. Hastaların yaş, cinsiyet, üst GİS endoskopisi bulguları, Heliko-bakter pylori (H. pylori) durumları ve hemoglobin değerlerine hastane kayıtlarından ulaşıldı.

Eş zamanlı kolonoskopi ve üst GİS endoskopisi yapılan 626 hasta mevcuttu. Bilgileri eksik olan 247 hasta çalışma dışı bırakıldı. Kolonoskopisi normal olan ve biligilerine ulaşılabilen 379 hasta çalışmaya dahil edildi. Hastaların 139’u (%36,7) erkek ve ortalama yaş 57,7 (18-88) idi. Ortalama hemoglobin düzeyi 11,8g/dL (5-18) idi. Hastaların üst GİS endoskopi bulguları tablo 1’de belirtilmiştir.

Tablo 1: Üst GİS endoskopi bulguları.

Üst GİS endoskopi, 32 hastada normal sınırlardaydı. H. pylori durumları değerlendirildiğinde 175 hastada (%46) pozitif, 131 hastada (%35) negatif ve 73 (%19) hastada bakılmamış idi. H. pylori durumları ile üst GİS endoskopi tanıları karşılaştırıldığında istatistiksel olarak anlamlı fark saptanamamakla birlikte üst GİS endoskopisinde polip bulunan 6 hastanın 4’ünde H. pylori pozitifti. Üst GİS endoskopi bulguları yönünden cinsiyetler arasında fark yoktu (p =0,282). Üst GİS endoskopi bulgusu normal olanların %75’ini kadınlar oluşturmaktaydı. Polip tespit edilen 6 hastanın 5’inin kadın olduğu bulundu. Yaş ve hemoglobin değerleri ile üst GİS endoskopi bulguları arasında istatistiksel olarak anlamlı ilişki bulunamadı. Ancak istatistiksel olarak anlamlı olmasa da tümör grubunda diğer tanı alanlara göre hemoglobin değeri daha düşüktü (8,4 g/dL vs 11,8 g/dL).

GGK testi ucuz olması ve kolay uygulanması nedeniyle yaygın olarak kullanılmaktadır. GGK testi pozitif hastaların yaklaşık olarak %50’sinde kolonoskopide patoloji saptanmamasına rağmen kılavuzlar GGK testi pozitifliğinde sadece kolonoskopi önermektedir ^1,2. Bizim çalışmamızda tümörün yanı sıra polip, varis, ülser ve H. pylori pozitifliği gibi takip gerektiren benign patolojiler de tespit edilmiştir.

GGK testi pozitif hastalarda eş zamanlı alt ve üst GİS endoskopilerin yapılması konsepti yeni değildir. 1991 yılında Triadafilopoulos ve Aslan ⁶ tarafından yapılan bir çalışmada çift yönlü endoskopi (özefagogastro-duodenoskopi ve kolonoskopi) uygulanan hastaların sadece %2-6’sında hem üst hem de alt GİS endoskopileri normal olarak bulunmuştur. Yaygın olarak GGK testi pozitifliği saptandığında kanama odağını bulmak ve mide kanserini dışlamak amacıyla kolonoskopi ile birlikte üst GİS endoskopisi de yapılmaktadır. Ancak bu hastalarda gastrik kansere nadiren rastlanması nedeniyle çeşitli yayınlarda buna gerek olmadığı bildirilmiştir ^3,7-9. GGK testi pozitif olup üst GİS endoskopisi yapılan 260 ¹⁰, 185 ¹¹ ve 70 ³ hastalık serilerin hiçbirinde mide kanseri bulunamamıştır. Choi ve arkadaşlarının çalışmasında, GGK testi pozitif olan 340 hastaya kolonoskopi ve üst GİS endoskopisi yapılmış ve mide kanseri tespit edilen 6 hastanın 3’ünün kolonoskopisinin normal olduğu bulunmuştur ⁵. Bu çalışmamıza dahil olan 379 hastanın 374 (%98,6)’ün üst GİS endoskopisinde benign patolojiler saptanmasının yanı sıra 5 hastada mide tümörü (3 hastada gastrointestinal stromal tümör, 1 hastada nöroendokrin tümör, 1 hastada adenokanser) ve 6 hastada polip tespit edildi. 5 hastada tümör bulunmuş olması nedeniyle GGK testi pozitifliği olan ve kolonoskopisi normal olan hasta grubuna üst GİS endoskopisi yapılmasını da önermekteyiz.

Çalışmamızda hastaların %46’sında H. pylori pozitifliği tespit edildi. 2020 yılında Türkiye’de Karagöz ve arkadaşlarının ¹² yaptığı çalışma ile %34 H. pylori pozitifliği sonuçlarına ulaşılmıştır. Literatürde H. pylori pozitifliği %20-80 arasında değişiklik göstermektedir¹³. H. pylori pozitifliği atrofik gastrit, gastrik/duodenal ülser, mide kanseri, gastrik MALT lenfoma, gastrik hiperplastik polip ile ilişkilidir ^14-17. H. pylori eradikasyon tedavisi ile gastrit ve diğer hastalıkların tedavisinin sağlanması hedeflenmektedir ¹⁸. Çalışmamızda istatistiksel olarak anlamlı fark oluşturmamakla birlikte tümör hastalarının 2’sinde (%40), polip hastalarının 4’ünde (%66,7), ülserlerin %48,7’sinde H. pylori pozitif olarak bulundu. Hastaların %90’ında benign patolojiler tespit edildi. Benign hastalıkların da %13,2’sini takip gerektiren patolojiler oluşturmaktaydı (polip, ülser, varis). Bunun yanı sıra diğer benign patolojileri oluşturan hasta grubunun %77’sine medikal tedavi verilmesi gerekli idi. Velez ¹⁹, Choi ⁵ ve Ng ⁴ ve arkadaşlarının da çalışmalarında belirttiği gibi bizim hastalarımızda da benign hastalıkların erken dönemde uygun tedavi almaları sağlandı.

Çalışmamızda üst GİS endoskopisi normal olan hastaların %75’ini kadınlar oluşturmaktaydı. GGK pozitifliğine neden olabilecek kolon patolojileri (tümör, anjiyodisplazi, inflamatuar bağırsak hastalığı vb.) kolonoskopi yapılarak çalışma dışı bırakıldığından gaitanın vajinal kanama ile kontamine olma ihtimali göz önüne alınarak bu hasta grubuna jinekolojik muayene önerilebilir.

Tümör tespit edilen hastaların ortalama hemoglobin değeri 8.4 (6.8-10) olarak bulundu. Bu sonuç doğrultusunda GGK testi pozitif ve anemisi olan ve kolonoskopisi normal olan hastalara, üst GİS endoskopisi yapılması önerilebilir.

Benign patolojiler ve H. pylori pozitifliği nedeniyle medikal tedavi verilen hastaların takiplerinin değerlendirilmemiş olması çalışmamızın kısıtlılıklarından biridir. Diğer bir kısıtlılık ise GGK testi yapıldığı sırada hastaların antikoagülan veya antitrombolitik kullanımı gibi ilaç kullanımı ve ek hastalıkları ile ilgili bilgilere ulaşılamamış olmasıdır.

Çalışmamızda üst GİS endoskopisinde tümörün yanı sıra polip, varis, ülser ve H. pylori pozitifliği gibi takip gerektiren benign patolojiler yüksek oranda tespit edilmiştir. Üst GİS endoskopi işleminin süresi kısa ve komplikasyon oranları düşüktür. Bu nedenlerle GGK testi pozitif olup kolonoskopisinde patoloji saptanmayan hastalara üst GİS endoskopisi yapılmasını önermekteyiz. Ayrıca bu çalışmanın verileri, GGK testi pozitif olup kolonoskopisi normal olan hastalarda eğer hemoglobin düşüklüğü de varsa üst GİS endoskopisinin göz ardı edilmemesi gerektiğini, ayrıca anemik kadın hastaların jinekolojik muayene ile birlikte değerlendirilmesini kuvvetli şekilde önerilmektedir. GGK pozitifliğinde hangi hasta grubuna üst GİS endoskopi yapılması gerektiği çalışmamızda belirttiğimiz kısıtlılıklar giderilerek yapılacak olan ve geniş hasta gruplarını içeren çalışmalarla daha net ortaya konulabilecektir.