Uylukta bulunan femur vücudun en uzun kemiğidir ve vücut ağırlığını taşımada destek ve stabilite sağlar. Linea aspera, anatomi kitaplarında femur’un arka veya orta hattı olarak tanımlanır. Ana fonksiyonu yürürken ve koşarken stabilizasyonu sağlayıp femur’a destek olmaktır. Bölgedeki kaslar ve intermuskuler septum için önemli tutunma noktası olan linea aspera gerilmelere ve yüklere karşı femur’un eğilmesini engeller ¹. Femur’un corpus femoris denilen gövde kısmı neredeyse silindiriktir. Medial, lateral ve anterior olmak üzere üç yüzü; medial, lateral ve linea aspera’nın bulunduğu posterior olmak üzere üç kenarı bulunur ². Femur’un orta 1/3’lük kısmının arka kenarında belirgin olarak bulunan uzunlamasına seyreden kalın bir sırt olan linea aspera; labium mediale ve labium laterale denilen iki dudaktan oluşur. Labiumlar proksimale doğru üç uzantı ile devam eder. Bu dudaklar ve uzantılar kaslar için tutunma noktalarıdır. Labium laterale’nin üst yarısı m. vastus lateralis’in; alt yarısı ise m. biceps femoris caput breve’nin origosudur. Labium mediale ise m. adductor longus, brevis ve magnus için intertiodur. M. adductor longus labium mediale’nin orta 1/3’ünde, m. adductor brevis ise üst 1/3’ünde sonlanır. M. adductor magnus’un üstte horizontal seyreden yüzeyel lifleri tuberositas glutea’ya, geri kalan kısmı ise geniş bir aponevroz aracılığıyla labium mediale’ye tutunur. Linea aspera’nın lateralinde proksimale doğru devam eden uzantısı tuberositas glutea adını alır. Tuberositas glutea m. gluteus maximus’un alt yarısının derin kısmı için intertio noktasıdır. Proksimale doğru uzanan ve ikiye ayrılan labium mediale’nin orta hatta ilerleyen uzantısı olan linea pectinea, trochanter minor’ün tabanında sonlanır ve burası m. pectineus’un intertiosudur. Diğer uzantı ise proksimale ve mediale doğru uzanarak ön yüzde bulunan linea intertrochanterica’nın alt ucu ile birleşir. M. vastus medialis bu uzantıdan ve labium mediale’den başlar. Linea aspera distalde ise linea supracondylaris lateralis ve linea supracondylaris medialis’e ayrılarak üçgen şeklindeki facies poplitea’yı sınırlar ^2,3,4.

Femoral bölgede bulunan ve linea aspera’ya tutunan kaslar (m. adductor magnus, m. vastus lateralis ve m. biceps femoris caput breve) ve aponevrozlar arasında kalan n. ischiadicus m. adductor magnus arkasında seyreder ⁵. Bu bölgede bulunan a. femoralis ve v. femoralis; iç kenarını m. adductor longus’un oluşturduğu trigonum femorale’den geçer ve linea pectinea’da sonlanan m. pectineus ile komşuluk yapar ⁶.

Bu çalışmada; femoral bölgedeki adduktor ve ekstensor kasların tutunma noktaları olması sebebiyle ortopedik girişimlerde ve radyolojik incelemelerde klinik önemi olan, morfolojik özelliklerinde farklılıklar içeren linea aspera’nın morfometrik özelliklerinin araştırılması amaçlandı.

Bu çalışma 42 adet deformitesiz, tamamen ossifiye, kuru femur üzerinde yapıldı. Kemiklerin tamamı Fırat Üniversitesi Tıp Fakültesi Anatomi Anabilim Dalı’nın uygulama laboratuvarından temin edildi. Çalışma sırasında kemikler arasında yaş ve cinsiyet ayrımı yapılmadı. Kemiklerin boyu daha önce çalışmalarda kullanılmış olan ölçüm tahtası ile yapıldı. Linea aspera boyu, labium ve uzantıların ayrım noktaları arasındaki uzaklık ise kalibrasyonu yapılmış standart kumpas ile ölçüldü. Ölçülen parametreler şekil 1’de gösterildi ve tablo 1’de ayrıntılı açıklandı.

Şekil 1: Ölçüm Noktaları (A: Line aspera’nın distal ucu, B: Labium mediale ve labium laterale’nin proksimaldeki ayrılma noktası, C: Labium mediale’den linea pectinea’nın ayrıldığı nokta, D: Labium mediale’nin sonlandığı nokta, E: Linea pectinea’nın sonlandığı nokta, F: Labium laterale’nin sonlandığı nokta, G:Caput femoris’in uç noktası, H: İnfrakondylar plan).

Tablo 1: Ölçülen parametreler.

İstatistiksel Analiz
Verilerin istatistiksel analizinde IBM SPSS Statistics Versiyon 22.0 paket programı kullanıldı. Femur ve linea aspera ile ilişkili parametrelerin ölçümleri ortalama ve standart sapma olarak özetlendi. İlgili parametrelerin ölçümlerinin normal dağılım varsayımını sağlayıp sağlamadığı Kolmogrov Smirnov testi ile test edildi. İlgili parametrelerin ölçümlerinin birbirleri arasındaki etkileşimi incelemek için Pearson Korelasyon katsayısı ve ilgili p değeri elde edildi. Tüm testlerde istatistiksel önem düzeyi 0.05 olarak alındı.

Ölçümleri yapılan 42 kuru kemiğin 22’si (%52,3) sağ femur, 20’si (%47,6) sol femurdu. Tüm ölçümler için ortalama, standart sapma, minimum ve maksimum değerleri tablo 2’de verildi.

Tablo 2: Ölçüm yapılan linea aspera ve ilişkili parametrelerin verileri.

Ölçülen parametrelerden G-H ile A-B, B-G, D-E ve E-F arasındaki ilişki anlamlı (p< 0,05) olup, A-B ve E-F ile orta dereceli pozitif korelasyonu söz konusudur. A-B’nin G-H ile orta dereceli pozitif korelasyonu (p< 0,05) varken, B-G ve B-C ile negatif yönlü orta dereceli korelasyonu (p< 0,05) söz konusudur. B-G’nin G-H ve E-F ile orta dereceli pozitif korelasyonu (p< 0,05), B-C ile güçlü derecede pozitif korelasyonu (p< 0,05) varken, A-B ile negatif yönlü orta dereceli korelasyonu (p< 0,05) söz konusudur. B-C’nin D-E ile anlamlı bir ilişkisi yokken (p> 0,05), E-F ile orta dereceli pozitif korelasyonu (p< 0,05) söz konusudur. D-E’nin sadece G-H ile anlamlı ilişkisi (p< 0,05) olup düşük derecede pozitif korelasyonu söz konusudur. Bu veriler doğrultusunda birbiri ile en fazla ilişkili olan parametreler; ilk sırada B-G ile B-C, ikinci sırada G-H ile E-F’dir (Tablo 3).

Tablo 3: Ölçülen parametreler arası ilişki ve korelasyon.

Kuru kemik uzunluğunun diğer parametreleri ile olan ilişkisi grafiklerde gösterildi. G-H’ın E-F ve A-B ile bulut dağılımı şeklinde orta derecede pozitif korele ilişkisi grafikte belirtildi (Şekil 2).

Şekil 2: Femur uzunluğu (GH) ile diğer parametreler arası ilişkinin gösterimi.

İnsan vücudunu tanımlamada kullanılan birkaç nitel özellik bulunmaktadır. Bunlardan biri de çalışmada morfometrik özellikleri araştırılan linea aspera’dır ^7,8. Belirgin morfometrik özellikleri, insana özgü olup diğer memelilerden ayırt edicidir. Linea aspera sıklıkla doğum sonrasında görünür hale gelse de ayırıcı morfometrik özellikleri bazen ergenliğe kadar oluşmamaktadır ^9,10.

Linea aspera femurun arka yüzü boyunca uzanır. Hem kaslar hem de medial ve lateral intermüsküler septum için bağlantı bölgesidir. Sıkıştırıcı bir kortikal dikme görevi görüp, yürüme ve koşma esnasında stabilizasyon için destekleyicidir ^3,11.

Linea aspera, pek çok anatomi kitabında femur’un arka veya orta hattı olarak tanımlanır. Buna dayanarak; cerrahi sırasında herhangi bir anatomik referansın olmadığı durumlarda pozisyonu ve femoral torsiyonu ölçmek için kullanilabileceği gösterilmiştir ^12,13.

Alt ekstremitede femoral bölgede kaslar üç bölmeye ayrılır. Her bir bölme ise fascia lata’dan linea aspera’ya uzanan intermusküler septum ile diğerlerinden ayrılır. Linea aspera’dan orjin olan kaslar; m. biceps femoris caput breve, m. vastus lateralis ve m. vastus medialis’tir. Linea aspera’ya tutunarak sonlanan kaslar; m. pectineus, m. adductor longus-magnus-brevis, m. gracilis ve m. obturatorius externus’tur. A. femoralis, v. femoralis ve n. ischiadicus; başta m. adductor longus ve m. pectineus olmak üzere linea aspera ile ilişkili bazı kaslar ve linea aspera tutunma bölgeleri arasında yer almaktadır. Bu nedenle linea aspera proksimalinde yer alan üç uzantının birbirleriyle ve diğer parametrelerle olan mesafesi, tutunan kaslar ve aralarında yer alan nörovasküler yapıların klinik olarak normalizasyonu açısından oldukça önemlidir. M. vastus lateralis’in yüzeyel kısmının origosu, linea asperayı trochanter major’e bağlayan eğik bir çıkıntıdan kaynaklanan yüzeysel aponevroz; derin kısmının origosu, linea aspera'nın yan dudağından kaynaklanan derin aponevrozdur. M. vastus medialis’in longus bölmesinin origosu, linea asperayı trochanter minor’e bağlayan eğik bir çıkıntıdan kaynaklanan yüzeysel aponevroz; oblik bölmesinin origosu, linea aspera'nın medial dudağından kaynaklanan aponevrozdur. İnsan vücudunda yer alan kasların anatomik özellikleri ve kemik bağlantı noktaları (origo ve intertio), bir kasın iskelet üzerine uyguladığı kuvvetleri ve momentleri etkilemektedir ^5,14,15. Linea aspera pek çok kasın origo ve intertio noktasıdır. Beraberinde nörovasküler yapılarla da yakın komşuluk içindedir. Dolayısıyla bu çalışmada linea aspera’nın morfolojik özellikleri araştırıldı.

Linea aspera’nın proksimalde yer alan üç uzantısından medialde olan ikisi, önce labium mediale’den tek kök şeklinde başlayıp sonra ayrışmaktadır. Çalışmada üç uzantının bitiş noktalarının arasındaki mesafe birbiriyle ilişki değildir. Fakat laterale ilerleyen uzantı ayrıldıktan sonraki nokta ile labium mediale’den ayrılacak olan iki uzantının başlangış noktası ele alındığında (B-C); bu mesafe medialde yer alan iki bitiş arası mesafe (D-E) ile ilişkili değil iken, lateral ve orta uzantının bitiş arası mesafe (E-F) ile anlamlı ilişkilidir. Anlamlı pozitif ilişkili saha ise m. pectineus ve yakın komşuluk yaptığı kas ve nörovasküler yapıların bulunduğu bölgedir ve klinik önemi bulunmaktadır.

Bu çalışmada; linea aspera’nın genel yapısının yanında özellikle proksimal yerleşimli nitel ve nicel özellikleri araştırıldı. Linea aspera; bazı kaslar için origo iken bazı kaslar için insertio noktasıdır. Linea aspera ile ilişkili kaslar ve fasialar birbirine yakın yerleşimlidir. Bu yakın yerleşim ise kemik, kas, tendon ve nörovasküler kökenli hastalıkların gerek tanı gerek tedavisini karmaşık hale getirebilir. Bu sebeple bölgenin morfolojik özelliklerinin bilinmesi klinisyenlere yardımcı olacaktır. Literatürde linea aspera’nın proksimalde yer alan üç uzantısını inceleyen başka bir çalışmaya rastlanmamıştır. Dolayısıyla ileride yapılacak daha fazla çalışmaya ihtiyaç duyulmaktadır.