Çocuklarda yabancı cisim aspirasyonları tüm dünyada önemli bir sağlık problemi olmaya devam etmektedir. Çocuklarda daha çok kazayla olmakla beraber yetişkinlerde intihar amaçlı, psikiyatrik ve mental retarde olgularda görülebilmektedir¹.Yabancı cisim aspirasyonları 5 yaş altındaki çocuklarda daha sıktır. Çocuklar en sık para, oyuncak parçası, mücevher, mıknatıs ve pil yutmaktadır ².Yutulan yabancı cisimlerin %80-90’ı gastrointestinal sistemden kendiliğinden çıkarken, buna karşın %10-20’si endoskopik yolla çıkarılmaktadır. Olguların %1’inde yabancı cismi çıkarmak veya komplikasyonların tedavisi için cerrahi girişim gereklidir³. Özofagusta takılan yabancı cisimler gastroenterolojik acil durumlardan biridir². Endoskopik yöntemle özofagustaki yabancı cisimler güvenli ve komplikasyonsuz çıkarılabilmektedir⁴. Bu çalışmada, bir üçüncü basamak sağlık merkezinde özofagusta yabancı cisim aspirasyonu saptanan olguların klinik özellikleri ve tedavi sonuçlarının incelenmesi amaçlandı.

Çalışma öncesinde Fırat Üniversitesi Üniversitesi Girişimsel Olmayan Araştırmalar Etik Kurulu tarafından değerlendirilerek etik kurul onayı (29.12.2022 tarih ve 16/25 toplantı karar no) alınmıştır. Bu çalışmada; Fırat Üniversitesi Hastanesi Çocuk Gastroenterolojisi, Hepatoloji ve Beslenme Kliniğine 2010-2022 yılları arasında başvuran özofagusta yabancı cisim saptanan 207 çocuk olgu değerlendirildi. Olguların dosyaları retrospektif olarak incelendi ve bu incelemelerden elde edilen klinik, endoskopik, radyolojik veriler oluşturulan çalışma formlarına kaydedildi. Endoskopi öncesi tüm çocukların ebeveynlerinden bilgilendirilmiş onam alınmıştı.

Hastalara yabancı cismin yerini tespit etmek için boyun, göğüs, karın filmleri ve/veya özofagus tomografisi çekildi. Tüm olgulara perforasyon riski nedeniyle acilen üst endoskopi işlemi yapıldı. Sedasyon amacıyla midazolam kullanıldı. Özofagusta saptanan yabancı cisimler mideye itildi. Endoskopi sırasında midesi boş saptanan olgulardaki yabancı cisimler hemen çıkarıldı. Midesi gıdayla dolu saptanan olgularda 6-8 saat sonra tekrar endoskopi yapılarak yabancı cisimler çıkarıldı. İşlem sonrası flumenazil uygularak sedasyon sonlandırıldı.

Özofagogastroduodenoskopi işlemleri sırasında 5 ve 9 mm çapında fleksibil gastroskoplar (Olympus, 170, 190 ve 260 Tokyo, Japan) ile yabancı cisimleri çıkarmak için fare dişli, timsah ağzı ve fileli forsepsler kullanıldı. Yabancı cisimler çıkarıldıktan hemen sonra gastrointestinal mukozayı değerlendirmek için tekrar endoskopi yapıldı. Olgular işlem sonrası 4 saat boyunca monitörize edildikten sonra oral beslenmeye başlandılar. Endoskopi sırasında yabancı cisim görülemeyen veya çıkarılamayan olgular takibe alındı. Kontrol radyografileri çekilerek spontan çıkmasına kadar izlendi.

Hastaların klinik özelliklerinden yaşları ortanca (alt ve üst sınır) ve sıklık verileri n(%) olarak ifade edildi.

Çalışmaya alınan 207 olgunun 113’ü (%54,6) erkek ve 94’ü (%45,4) kız çocuklarından oluşmaktaydı. Olguların yaş ortanca değeri: 3.8 yıl (min:0.5, maks:15yaş) saptandı (Tablo 1).

Tablo 1: Olguların demografik özellikleri.

Olguların 110’u (%53,1) Elazığ merkez, 22’si (%10,6) Bingöl, 18’i (%8,7) Muş ve 17’si (%8,2) Elazığ ilçelerinden acil servisimize başvurmuşlardı (Tablo 2).

Tablo 2: Olguların ikamet ettikleri illere göre dağılımı.

Olgularımız 7’si yabancı uyruklu olup bunların 6’sı Suriyeli ve biri Afgan göçmeniydi. Olguların en çok yaz aylarında başvurdukları gözlendi ( Tablo 3).

Tablo 3: Olguların başvurdukları mevsimler.

Bu çalışmada olguların 5’i dikkat eksikliği ve hiperaktivite, 3’nün serebral palsy ve biri Down sendromu tanılarıyla takipliydi.

Olguların 8’i (%3,85) yenidoğan döneminde özofagus atrezisi nedeniyle opere olmuşlardı. Bu olgularda yabancı cisimlerin besin parçaları olduğu ve cerrahi anastomoz hattında takıldığı gözlendi. Endoskopi işlemi sırasında özofagusta trakealizasyon saptanan 2 (0,9) olgudan biyopsi alındı. Bu olgulara öykü, klinik, laboratuvar ve patolojik inceleme sonrasında eozinofilik özofajit tanısı kondu. Özofagusta koroziv madde içimi sonucu darlık gelişen 2 (%0,9) olgu saptandı.

Özofagustaki yabancı cisimler 5 (%2,4) olguda ilk 3 saatte, 68’inde (%32,8) ilk 6 saatte, 90’ında (%43,4) ilk 6-12 saaate çıkarıldı (Tablo 4).

Tablo 4: Olgulara endoskopi yapılma zamanı.

En hızlı müdahale ilimiz merkezinde ikamet eden olgulara yapılmıştı. Olguların %55,1’ne mesai saatlerinde ve %44,9’una ise mesai saatleri dışında endoskopik işlem uygulanmıştı. Özofagus yabancı cisim aspirasyonu acil müdahale gerektirdiğinde olgular bekletilmeden endoskopi ile yabancı cisimler çıkarıldı.

Olguların 150’sinde (%72,5) yabancı cismin özofagus birinci darlıkta, 36’sında (%17,4) (Resim 1), özofagus ikinci darlıkta ve 21’inde (%10,1) özofagus üçüncü darlıkta olduğu gözlendi. Özofagusta takılan yabancı cisimler sıklık sırasına göre; 135 (%65,2) madeni para, 16 besin (köfte) (%7,7), 9( %4,3) lityum pil ve 5 (%2,4) tavuk kemiğiydi (Tablo 5).

Tablo 5: Özofagusta takılan yabancı cisimler

Resim 1: Özofagus birinci darlıkta yabancı cisim (Madeni para)

Endoskopiyle özofagustan çıkardığımız yabancı cisim (madeni para) resim 2’de gösterilmiştir.

Resim 2: Özofagustan çıkardığımız yabancı cisim madeni para

Endoskopi sırasında çocukların 15’inde (%) özofagusta hiperemi, 13 (%) da özofagusta ülser ve 9’unda (%) özofagusta erozyon gözlendi. Özofagusta ülser saptanan olguların 4’ü lityum pil, 3’ü madeni para, 3’ü besin, 2’si metal saç tokası ve 1’i cam yutmuştu. Endoskopi işlemleri sırasında ve sonrasında herhangi bir komplikasyon gelişmedi.

Bu çalışmada özofagusta yabancı cisim saptanan çocuk olguların klinik, endoskopik ve radyolojik bulguları, tedavi ve komplikasyonlarının değerlendirilmesi amaçlandı. Çocuklarda yabancı cisim yutma daha çok 5 yaş altı çocuklarda görülmektedir. Özofagustaki yabancı cisimler yabancı cisim aspirasyonlarının önemli bir kısmını oluşturmaktadır^2,5,6.

Yapılan çalışmalarda özofagusta yabancı cisim saptanan olguların daha çok erkek olduğu bildirilmektedir^5-9. Bizim bulgularımız literatürle uyumluydu.

Olguların 5’i dikkat eksikliği ve hiperaktivite, 3’ü serebral palsy ve biri Down sendromu nedeniyle takipliydi. Yapılan çalışmalarda mental retardasyonu, nörolojik ve psikiyatrik problemi olan çocuklarda yabancı cisim aspirasyonlarının daha sık görüldüğü bildirilmektedir^1,10,11. Bizim bulgularımız literatürle uyumluydu.

Bu çalışmaya alınan 8 olgu yenidoğan döneminde özofagus atrezisi nedeniyle opere olmuştu. Ayrıca 2 olguda koroziv madde içimi sonrası strüktür gelişmişti. Olgularımızdan 2’si takiplerinde eozinofilik özofajit tanısı aldı. Bu olgularımızın hepsinde özofagusta değişik besin maddeleri takılmıştı. Özofagusta besin maddesi takılması; proton pompa inhibitörüne yanıt veren eozinofilik özofajit, özofagus atrezisi nedeniyle opere olan ve özofagusta striktürü olan çocuklarda daha sık görülmektedir^12-15. Bizim verilerimiz literatürle benzerlik göstermekteydi.

Olguların en çok yaz aylarında başvurdukları gözlendi. Yaz mevsiminde okulların tatil olması ve çocukların ev dışında oyun oynamalarına bağlı olabileceği düşünüldü.

Özofagustaki yabancı cisimler hayatı tehdit eden; özofagus perforasyonu, mediastinit, sepsis, retrofaringeal apse ve trakeoözofageal fistül gibi komplikasyonlara yol açabilirler¹⁶. Bu nedenle özofagustaki yabancı cisimlere acil müdahale etmek gerekmektedir. Bu çalışmada olguların %2,4’üne ilk 3 saatte, %33’ne ilk 6 saatte ve %43’ne ilk 6-12 saatte işlem yapıldı. Hastalarımızın hiçbirinde işlem sırasında ve sonrasında istenmeyen herhangi bir durum görülmedi. Bunun nedeni işlemlerin erken ve uygun şekilde yapılmasına bağlı olabileceği düşünülmektedir.

Olguların 150’sinde (%72,5) yabancı cismin özofagus birinci darlıkta, 36’sında (%17,4) ikinci darlıkta ve 21’inde (%10) özofagus üçüncü darlıkta takıldığı gözlendi. Bizim verilerimiz literatürle benzerlik göstermekteydi (6-8, 17). Olguların 81’inde (%39) yutma güçlüğü, 70’inde (%33,8) ağızdan salya akması ve 21’inde (%10) boğulma yakınması mevcuttu. Yapılan çalışmalarda yabancı cisim yutan çocuklarda en sık; yutma güçlü, salya akması ve boğulma görüldüğü bildirilmektedir^1,5,6,14,15.

Olguların 198’inde (%95,6) özofagustaki yabancı cisimler endoskopiyle çıkarıldı. Özofagustaki yabancı cisimler sıklıkla endoskopiyle çıkarılmaktadır¹. Bizim verilerimiz literatürle benzerlik göstermekteydi.

Hastalarımızda yutulan yabancı cisimler sıklık sırasına göre; madeni para, besin, lityum pil ve tavuk kemiğiydi. Yapılan çalışmalarda özofagusta en çok madeni para, besin ve lityum pil olduğu bildirilmektedir^5,7-9,18. Bizim verilerimiz literatürle uyumluydu.

Endoskopi sırasında özofagusta ülser saptanan olguların 4’ü lityum pil, 3’ü madeni para, 3’ü besin, 2’si metal saç tokası ve 1’i cam yutmuştu. Özellikle lityum piller özofagus mukozasında takıldıklarında ilk 12 saat içerisinde ülsere ve perforasyona yol açabilirler¹⁹. Çocuk gastroenteroloji pratiğinde lityum pil yutan olgulara hızlı bir şekilde müdahale edilmesi önerilmektedir ⁴. Bu çalışmada lityum pil yutan olgulara 6-12 saat içinde endoskopi yapıldı. Olgularda işlem sırasında ve sonrasında herhangi bir komplikasyon gözlenmedi. Bizim yaklaşımımız güncel kılavuzlarla uyumluydu.

Çocuklarda yabancı cisim yutma ciddi bir sağlık problemi olmaya devam etmektedir. Hayati tehdit edebilen ve acil müdahale gerektirir. Özellikle lityum piller özofagusta ciddi hasara yol açabilirler. Bu nedenle en kısa süre içerisinde endoskopik yolla çıkarılmalıdır. Özofagusta besin takılmasına bağlı disfaji ile başvuran büyük çocuklar eozinofilik özofajit yönünden değerlendirilmelidir. Sonuç olarak özofagusta yabancı cisim saptanan çocuk olgular endoskopik yaklaşım ile başarılı bir şekilde ve ciddi bir komplikasyon olmadan tedavi edilebilirler.