Kardiyovasküler hastalıklar (KVH) Türkiye’de dâhil olmak üzere gelişmekte olan ülkelerde mortalite sebeplerinde ilk sırada gelmektedir¹. Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre 2019 yılında %36,8 ile dolaşım sistemi hastalıkları ölüm sebepleri arasında en başta yer almıştır ve dolaşım sistemi hastalıkları sebebiyle olan ölümlerin ise %39,1’i iskemik kalp hastalığından kaynaklanmaktadır². Türk Erişkinlerde Koroner Kalp Hastalık ve Risk Faktörleri çalışması ile Türk halkının kardiyovasküler hastalıklar ve risk faktörleri durumlarıyla ilgili değerli bilgiler ortaya konulmuş ve Türk yetişkinlerde koroner kalp hastalığı mortalitesi kadınlarda binde 3,2, erkeklerde binde 5,2 olarak bulunmuştur³. Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde toplumun yaşlanması ve bununla birlikte beklenen yaşam süresindeki artış nedeniyle kardiyovasküler hastalıkların sayısı ve bunlara bağlı yük de giderek artmaktadır⁴.

Kardiyovasküler hastalık riskini artıran en önemli faktörleri; sağlıksız beslenme, fiziksel hareketsizlik, dislipidemi, hiperglisemi, yüksek tansiyon, obezite, sigara, yaş, etnik köken, cinsiyet ve genetik/ailesel hiperkolesterolemi şeklinde sıralanabilir⁵. Kardiyovasküler hastalıklar, davranışsal risk faktörlerinin kontrol altına alınmasıyla önemli ölçüde önlenebilir. Tütün kullanımının terkedilmesinin, diyette tuz miktarının azaltılmasının, meyve ve sebze tüketiminin arttırılmasının, düzenli fiziksel aktivitenin ve alkolün zararlı kullanımından kaçınmanın kardiyovasküler hastalıklar riskini azalttığı gösterilmiştir⁶. Kardiyovasküler hastalıklar engelliliğe ayarlanmış yaşam yılının başlıca nedenlerindendir⁷. Kardiyovasküler hastalıklar riskini belirlemek, prevalansını düşürmeye ve komplikasyonları azaltmaya yönelik müdahalelerde bulunmak önemlidir. Bu bağlamda birinci basamak sağlık hizmetlerinin sorumlulukları arasında riskli bireyleri tarama, hastalarda olası komplikasyonların azaltılması amacıyla erken tanı ve tedaviye yönlendirme, hastalandıklarında tedaviye uyumlarını sağlamada yardımcı olma, sağlıklı yaşam alışkanlıkları kazandırma, risk faktörleri konusunda eğitim ve farkındalık oluşturma bulunmaktadır⁸.

Bireylerin sağlıklarının geliştirilmesi, yönlendirme yapılabilmesi ve konuyla ilgili eğitim programlarının düzenlenebilmesi için kardiyovasküler hastalıklar risk faktörleri bilgi düzeylerinin belirlenmesi gereklidir. Toplumsal davranış değişikliğini hedefleyen önleyici programların katkısı ile son zamanlarda kardiyovasküler hastalıklar kaynaklı mortalite oranlarının azalma eğiliminde olduğu bildirilmiştir⁹. Bu çalışmada, eğitim aile sağlığı merkezlerine (ASM) başvuran erişkinlerin kardiyovasküler hastalıklar risk faktörleri hakkında bilgi düzeyleri ve sağlıklı yaşam davranışlarının değerlendirilmesi amaçlanmıştır.

Araştırmanın Tipi, Evreni ve Örneklemi
Bu çalışma Ağustos-Eylül 2022 tarihleri arasında, Samsun ilinde yer alan eğitim ASM’lerde gerçekleştirilen, tanımlayıcı tipte kesitsel bir çalışmadır. Araştırma-nın evrenini Samsun ilinde yer alan eğitim ASM’lere kayıtlı 18-65 yaş arasında olan 6835 kişi oluşturmuştur. Daha önce eğitim ASM’de yürütülen bir çalışmaya ulaşılamaması nedeniyle ve olası en büyük örneklem büyüklüğüne ulaşabilmek için %50 olabilirlik oranı kabulüne göre örneklem büyüklüğü Openepi programı kullanılarak %95 güvenirlilik aralığında (alfa =0.05), %5 hata payı ile 364 olarak hesaplanmıştır. Katılımcılar, polikliniğe geliş sırasına göre çalışmaya dâhil edilmiştir. Çalışmaya dâhil edilme kriterleri; 18-65 yaş arasında olmak, eğitim durumu en az okuryazar olmak ve çalışmaya katılmaya gönüllü olmaktır. Çalışmanın dışlanma kriterleri; 18 yaş altı olmak, okuryazar olmamak ve ankete katılmaya engel olacak bilişsel bir hastalık sahibi olmaktır.

Etik İzin
Bu araştırma Helsinki İnsan Hakları Bildirgesi ilkelerine uygun olarak yapılmıştır. Araştırmaya başlamadan önce etik kurul onayı alındı (OMÜKAEK-2022/250). Samsun İl Sağlık Müdürlüğünden izin alınmıştır.

Veri Toplama Araçları
Literatür taranarak oluşturulan bir anket formu kullanılmıştır^3,5,8. Anket iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde katılımcıların özellikleri (19 madde), ikinci bölümde (KARRİF-BD) Ölçeği (28 madde) kullanılmıştır. Anketin başında katılımcılara çalışmanın amacı açıklandı. Anket, araştırmacı tarafından katılımcının aile hekimiyle görüşmesi tamamlandıktan sonra yüz yüze uygulanmıştır.

Katılımcıların özellikleri bölümünde; cinsiyet, yaş, eğitim durumu, kronik hastalık öyküsü, düzenli ilaç kullanımı öyküsü, sağlıklı yaşam davranışları sorgulanmıştır.

KVH risk faktörlerine ait bilgi seviyesini belirlemek amacıyla 28 maddelik Kardiyovasküler Hastalıklar Risk Faktörleri Bilgi Düzeyi (KARRİF-BD) Ölçeği kullanılmıştır¹⁰. KARRİF-BD Ölçeği “40-Item Coronary Heart Disease Knowledge Test” anketinden 4, “Heart Disease Fact Questionnaire (HDFQ)” anketinden 16 maddenin orijinal halinden Türkçe’ye çevrilerek alınması ve araştırıcılar tarafından KVH ile ilişkili risk faktörleri konusunda bilinmesi önemli olan sekiz madde^{5,8,9,10,17,18,22,26}. maddeler) daha eklenmesi ile oluşturulan 28 maddelik bir ölçektir. Ölçekte kardiyovasküler hastalıkların özellikleri, risk faktörleri ve risk davranışlarında değişimin sonucunu ile ilgili maddeler bulunmaktadır. Ölçekte yer alan maddeler katılımcılara doğru veya yanlış önermeler şekilde sunuldu ve katılımcıların bu ifadeleri “Evet”, “Hayır” veya “Bilmiyorum” şeklinde yanıtlamaları istenmiştir. Doğru yanıtlanan her madde 1 puandır ve ölçekten maksimum 28 puan alabilmektedir. Ölçek puanı arttıkça katılımcının bilgi düzeyinin yüksek olduğu sonucuna varılmakta ve kesme noktası bulunmamaktadır¹⁰. Bu çalışmada ölçeğin Kuder–Richardson-20 formülü ile hesaplanan iç tutarlılık katsayısı 0,828 olarak bulunmuştur.

İstatistiksel Analiz
Verilerin değerlendirilmesinde IBM SPSS Statistics sürüm 21 kullanıldı. Veriler sayı, yüzde, ortalama, standart sapma olarak sunulmuştur. Sürekli verilerin dağılımı Kolmogorov- Smirnov testi ile değerlendirilmiştir. Sürekli verilerin karşılaştırılmasında ikili gruplarda bağımsız örneklem t-testi, 3 ve üzeri gruplarda ANOVA kullanıldı. Post-hoc analiz olarak Sidak testi kullanılmıştır. p <0,05 istatistiksel olarak anlamlı kabul edilmiştir.

Çalışmaya katılan 366 katılımcının, %60,4’ü kadın, %57,7’sinin eğitim düzeyi lise ve altı, yaş ortalaması 41,23±13,61 yıl ve %9,0‘u sağlık çalışanıdır. Katılımcıların %38,5’inin kronik bir hastalığı vardı, %37,7’si düzenli ilaç kullanıyordu. Katılımcıların sağlıklı yaşam davranışları sorgulandığında %16,1’i düzenli egzersiz yapıyordu, Bireylerin %64,5’i beyaz ekmek tercih ediyordu, %76,8’i günde beş porsiyondan az meyve tüketiyordu, %68,6’sı haftada üç porsiyondan az kırmızı et tüketiyordu (Tablo 1).

Tablo 1: Katılımcıların özellikleri.

Katılımcıların KARRİF-BD ölçeği puan ortalamaları 19,07±4,92 idi. 45 yaş üstündeki bireylerin yaşı daha genç olanlara göre (p =0,002), eğitim düzeyi üniversite ve üzerinde olanlarda lise ve altı olanlara göre (p =0,001) ve sağlık çalışanı olanlarda diğer mesleklere göre (p <0,001) bilgi düzeyi daha yüksekti. Katılımcıların cinsiyetine göre ölçek puanları arasında anlamlı fark yoktu (Tablo 2).

Tablo 2: Katılımcıların özelliklerine göre KARRİF-BD ölçek puanlarının karşılaştırılması.

Katılımcıların KARRİF-BD ölçeği puan ortalamaları kronik hastalık öyküsü olanlarda olmayanlara göre (p =0,001), düzenli ilaç kullananlarda kullanmayanlara göre (p =0,001), düzenli veya ara sıra egzersiz yapanlarda hiç egzersiz yapmayanlara göre (p =0,004), tam buğday-kepek-çavdar türü ekmek tüketenlerde beyaz ekmek tüketenlere göre (p =0,023), günlük beş porsiyondan çok meyve tüketenlerde beş porsiyondan az tüketen veya hiç tüketmeyenlere göre daha yüksekti (p =0,001) (Tablo 2).

Haftalık kırmızı et tüketimine göre KARRİF-BD ölçeği puan ortalamaları farklılık göstermiyordu (p =0,066).

Tüm Dünya’da en önemli sağlık sorunlarından biri olan kardiyovasküler hastalıkların gelişimini engellemek ve risk faktörlerini kontrol altına alabilmek için toplumun sağlıklı yaşam davranışlarının sorgulanması ve risk faktörleri bilgi düzeylerinin ölçülmesi önem arz etmektedir. Bu çalışmanın sonuçları katılımcıların KVH risk faktörleri bilgi düzeyinin ortalama seviyenin üzerinde olduğunu göstermiştir^17-19. Balcı ve ark.’nın¹¹, Kırağ ve Çalışkan’ın¹² ve Karatay ve ark.’nın¹³ yaptığı çalışmalarda bu çalışma ile yaklaşık olarak benzer sonuçlar bulunmuştur. Mevcut çalışmadan daha yüksek bilgi düzeyi bildiren çalışmalarda mevcuttur^14-16. Çalışmalardaki farklı sonuçlar katılımcıların eğitim durumu, yaşanılan çevre ve çeşitli demografik değişkenlerinden kaynaklanıyor olabilir.

Mevcut çalışmada yaşı ileri olanlarda yaşı genç olanlara göre KARRİF-BD puanları anlamlı olarak daha yüksekti. Bu çalışma ile benzer şekilde erişkin bireylerde yapılan bir çalışmada yaş artışıyla ölçek puanlarının da arttığı bulunmuştur¹⁵. Gündoğdu ve ark.’nın ¹⁴ çalışmasında yaşı ileri olanlarda yaşı genç olanlara göre KARRİF-BD puanları anlamlı olarak daha düşüktü¹⁴. Kırağ ve Çalışkan’ın¹² ve Arslan ve Akça’nın¹⁶ çalışmalarında yaş ile KARRİF-BD puanları arasında anlamlı fark saptanmadı. Bireylerde yaşla birlikte komorbiditelerin ve sağlık kuruluşlarına başvuruların artması nedeniyle farkındalık ve bilgi düzeyleri artmış olabilir. Bu çalışma genç katılımcılarda KVH risk faktörlerinde bilgi ve farkındalık eksiklikleri olduğunu göstermektedir. Geleceğin yaşlı nüfusunu oluşturacak bireylerde KVH’ların gelişiminin, komplikasyonlarının ve neden olacağı hastalık yükünün kontrol altına alınabilmesi için genç katılımcıların farkındalıkların ve bilgi düzeylerinin arttırılması önemlidir.

Mevcut çalışmada eğitim düzeyi yüksek olan katılımcıların KARRİF-BD puanı anlamlı olarak daha yüksekti. Al Hamarneh ve ark.’nın ²⁰ ve Chohedri ve ark.’nın²¹ yetişkin bireyler üzerinde yaptığı çalışmalarda yüksek eğitim seviyesi yüksek bilgi puanı ile ilişkiliydi. Çalışmada sağlık çalışanı olanlarda KARRİF-BD bilgi puanı anlamlı olarak yüksek bulundu. Bu sonuç diğer çalışmalar ile uyumluydu^22-24. Eğitim seviyesinin yükselmesiyle birlikte bilgi seviyesinin artması beklenen bir durumdu.

Bu çalışmada kronik hastalık ve düzenli ilaç kullanımı öyküsü olanlarda KARRİF-BD ölçek puanı anlamlı olarak yüksekti. Gündoğdu ve ark.’nın¹⁴, Uçar ve Arslan’nın¹⁵ ve Jafary ve ark.’nın²⁵ çalışmasında benzer sonuçlar bildirilmiştir. Mevcut çalışmadaki sonuç, kronik hastalığı olan ve düzenli ilaç kullanan bireylerin sağlık kuruluşlarına daha fazla başvurması ve diğer bireylere oranla daha fazla bilgi edinmelerinin bilgi düzeyinin yüksek olmasına, hastalık farkındalığının oluşmasına ve olası risk faktörlerine karşı bilincin artmasına katkı sağlamasıyla açıklanabilir. Bu çalışmada egzersiz yapanların hiç egzersiz yapmayanlara göre KARRİF-BD ölçek puanı anlamlı derecede daha yüksekti. Balcı ve ark.’nın¹¹ ve Al Hamarneh ve ark.’nın²⁰ çalışmalarında düzenli egzersiz yapanların daha fazla bilgi puanı elde ettikleri bildirildi. Egzersiz yapma ile KARRİF-BD ölçek puanı arasında anlamlı fark olmayan çalışmalarda mevcuttu^15,22. KVH risk faktörleri bilgi düzeyi yüksek olanların farkındalıklarının yükselmesi ve bununla birlikte düzenli egzersiz yapmaları beklenen bir sonuçtu. Fakat bu çalışmadaki katılımcıların yaklaşık beşte biri düzenli egzersiz yaptıklarını ifade etmişlerdir ve bu oran çok düşüktür. Katılımcıların düzenli egzersizin kalp sağlığına olan faydaları hakkında bilgilendirilmeye ve egzersize teşvik edilmeye ihtiyaç olduğu görülmektedir.

Mevcut çalışmada en sık kullanılan ekmek türü tam buğday-kepek-çavdar türü olan katılımcıların KAR-RİF-BD ölçek puanları en sık kullanılan ekmek türü beyaz ekmek olan katılımcılardan anlamlı olarak yüksekti. Hiç ekmek tüketmeyen katılımcılar bilgi puanları en yüksek grup olmasına rağmen tüketilen ekmek çeşidi ile ekmek tüketmemek arasında bilgi puanları açısından anlamlı bir fark yoktu. Uysal ve ark.’nın²³ çalışmasında kepekli tahılların tüketiminin arttıkça KARRİF-BD ölçek puanının anlamlı olarak yükseldiği bildirildi. Beyaz ekmek dışındaki tahıllı ekmekleri tüketen bireylerin genel sağlıkları üzerine olumlu yaşam davranışı geliştirmeleri ve hastalıklardan korunma farkındalıkları daha iyi olabileceğinden bilgi düzeylerinin yüksek olması beklenen bir durumdu. Ancak mevcut çalışmada katılımcıların çoğunluğu beyaz ekmek tükettiğini belirtmekteydi.

Bu çalışmada günlük meyve-sebze tüketim miktarı beş porsiyondan fazla olan katılımcıların KARRİF-BD ölçek puanları, daha az meyve-sebze tüketen veya hiç tüketmediğini belirten katılımcılardan anlamlı olarak yüksekti. Gündoğdu ve ark.’nın¹⁴ çalışmasında ise meyve-sebze tüketim sıklığı ile bilgi puanları arasında anlamlı fark yoktu. Uysal ve ark.’nın²³ çalışmasında sebze tüketim sıklığı arttıkça KARRİF-BD ölçek puanının anlamlı olarak yükseldiği bildirildi. Günlük yeterli düzeyde meyve-sebze tüketenlerin bilgi puanlarının yüksek olması beklenen bir durumdu. Ancak katılımcıların büyük çoğunluğu yeterli seviyede meyve-sebze tüketmiyordu. Bireylerin genel olarak sağlıklarının iyileştirilmesi ve kronik hastalık gelişiminin önlenmesi amacıyla sağlıklı, yeterli ve dengeli beslenmeye dolayısıyla yeterli ve düzenli sebze-meyve tüketimine teşvik edilmesi ve bu konularda bilinçlendirilmesi önemlidir

Bu çalışmanın bazı kısıtlılıkları vardır. Birincisi, verilerin sadece Samsun’daki eğitim aile sağlığı merkezine başvuran yetişkinlerden elde edilmesi nedeniyle sonuçlar Türkiye nüfusunun tamamını yansıtmayabilir. İkincisi veriler yüz yüze görüşme tekniği ile toplanıldığı için kişiler objektif cevap vermemiş olabilir.

Bu çalışmada katılımcıların kardiyovasküler hastalıklar risk faktörleri hakkındaki sağlık çalışanı olanlarda, ileri yaştaki bireylerde, üniversite ve üzerinde eğitim düzeyine sahip olanlarda, kronik hastalık ve düzenli ilaç kullanımı öyküsüne sahip olanlarda, egzersiz yapanlarda, tam buğday-kepek-çavdar türü ekmek tüketenlerde ve günlük beş porsiyondan fazla meyve-sebze tüketenlerde bilgi düzeyleri daha yüksek bulunmuştur.

Katılımcıların beslenme günlükleri ile değerlendirildiği, egzersiz türlerine göre daha detaylı fiziksel aktivite düzeyinin ele alındığı ve daha fazla sayıdaki aile sağlığı merkezinden büyük örneklemlerle, toplumun kardiyovasküler hastalıklar hakkındaki bilgi düzeyinin değerlendirildiği yeni çalışmaların yapılmasına ihtiyaç vardır. Bu çalışmaların sonuçlarına göre saptanabilecek eksik yönlerin vurgulandığı toplumu bilinçlendirme eğitimlerinin planlanması uygun olacaktır.