Günümüzde birçok dermatolojik hastalıkta olduğu gibi saç dökülmesinde de vitamin takviyelerinin ve diyetin rolü merak edilmektedir. Sağlıklı saçların yaklaşık yüzde 90'ı proteinler, vitaminler ve mineraller gibi temel elementlere ihtiyaç duyan anagen fazındadır. Bu nedenle sağlıklı saçlar için vitamin ve mineral varlığı şarttır ^1,2. Telogen effluvium (TE), tüm saçı etkileyen ve skar bırakmayan saç dökülmesinin en sık sebeplerinden biridir. Saç döngüsünde fiziksel veya mental stresörlere bağlı olarak anomali meydana gelmesiyle oluşur ^3,4.

Demir eksikliği, dünyada en sık rastlanan besinsel eksikliktir. Saç dökülmesine de neden olabilir. Ferritin, saç dökülmesiyle ilgili yapılan çalışmalarda en çok çalışılan laboratuvar değerlerinden biridir. Ferritin vücuttaki demir depolarının iyi bir göstergesidir. Çalışmalarda referans aralığı olarak birçok değer öne sürülmüştür ^1,5-9. Serum ferritin düşüklüğünün TE ile ilişkili olduğunu gösteren çok sayıda yayın olmasına rağmen ^8,10-13 az sayıda yayında da ilişkili olmayabileceği ifade edilmiştir ¹⁴.

Folik asit ve B12'nin DNA sentezindeki rolü, bunların aynı zamanda hızlı ve fazlaca çoğalan saç foliküllerinde de görev alabileceğini düşündürmüştür. TE ve folik asit ile B12 eksikliği ilişkisine yönelik kesin kanıt literatürde yer almamakla beraber B12 eksikliğinde saçta dökülme olabileceği ile ilgili çalışmalar mevcuttur ^15,16.

Magnezyum, vücutta 300'den fazla enzim sisteminde koenzim olarak görev yapar, nükleotid sentezinde de aynı zamanda rol almaktadır. Yine hızlı bölünen saç hücrelerinde bu açıdan önemli bir rol oynayabilir ¹⁷. Literatür incelendiğinde, TE ile magnezyum eksikliği ilişkisini doğrudan araştıran bir çalışmaya rastlanmamıştır.

Tiroidler, saç gelişiminin en iyi bilinen düzenleyicilerinden biri olup disfonksiyonu TE dahil birçok saç hastalığına neden olmaktadır. Tiroid bozuklukları özellikle hipotiroidizm, TE'nin en belirgin sebeplerinden biridir ^18-20.

Bu çalışmadaki amacımız, TE klinik tanısına uyan hastalarda etyolojiyi belirlemek amacıyla ferritin, vitamin B12, tiroit stimülan hormon (TSH), folik asitin TE etyolojisindeki rolünü araştırmaktır. Aynı zamanda daha önceki çalışmalarda incelenmemiş olan magnezyumun TE hastalarındaki düzeylerini ve eksiklik oranını belirlemektir.

Çalışmamız, 1 Ağustos 2023 ila 31 Temmuz 2024 tarihleri arasında Besni Devlet Hastanesi dermatoloji polikliniğine saç dökülmesi şikayetiyle başvuran hastaların medikal kayıtlarının geriye dönük incelenmesiyle gerçekleştirilmiştir.

Çalışmamıza bilinen sistemik bir hastalığı olmayan, herhangi bir ilaç kullanmayan, son 1 yılda operasyon öyküsü bulunmayan klinik ve dermoskopiyle TE tanısı konan ve tanı anında ferritin, folik asit, B12, magnezyum ve TSH değerleri bakılan hastalar dahil edilmiştir. Alopesi areata ve androgenetik alopesi tanıları bulunan, gebelik veya lohusa döneminde bulunan hastalar çalışmaya alınmamıştır. Buna istinaden 458 hasta çalışmaya alınmıştır.

Analizler SPSS (Statistical Package for Social Sciences; SPSS Inc., Chicago, IL) 22 paket programında değerlendirilmiştir. Çalışmada tanımlayıcı veriler kategorik verilerde n, % değerleri, sürekli verilerde ise ortalama±standart sapma (Ort±SS) değerleri ile gösterilmiştir. Sürekli değişkenlerin normal dağılıma uygunluğu Kolmogorov-Smirnov testi ile değerlendirilmiştir. Cinsiyete göre yaş ortalamalarının karşılaştırılmasında student t testi kullanılmıştır. Analizlerde istatistiksel anlamlılık düzeyi p <0,05 olarak kabul edilmiştir.

Çalışmamıza dahil edilen hastaların büyük çoğunluğunu kadınlar oluşturmaktaydı (%87,8). Kadınlarda yaş ortalaması 25,5±9,0, erkeklerde yaş ortalaması 22,2±6,3 olarak tespit edildi. Kadınların yaş ortalaması erkeklerin yaş ortalamasından anlamlı şekilde yüksek bulunmuştur (p =0,001) (Tablo 1).

Tablo 1: Hastaların cinsiyete göre yaşının karşılaştırılması.

Yapılan biyokimyasal tetkikler sonucunda elde edilen değerler Tablo 2'de belirtilmiştir.

Tablo 2: Elde edilen biyokimyasal verilerin sınır değerlere göre gruplandırılması.

Hastaların %95,9'unda ferritin değeri 70 μg/L'in altındayken, %85,8'inde 40 değerinin altındaydı. Laboratuvarımızın belirlediği sınır değer olan 24 değerinin altındaki hastaların oranı ise %69,9 olarak bulundu. Hastaların %12'sinde B12 eksikliği saptandı. Magnezyum eksikliği görülen hasta oranı yüzde 5,7 iken TSH yüksekliği hastaların %3,1'inde, TSH düşüklüğü hastaların %2,2'sinde mevcuttu. Folik asit düşüklüğü hastaların sadece 1'inde mevcuttu (%0,22).

Telogen effluvium (TE), skar bırakmayan saç dökülmesinin bilinen en sık sebeplerinden biridir. Emosyonel stresten kaynaklandığı gibi TE'li kadınlarda saç dökülmesinin oluşturduğu stres de bir çeşit kısır döngüye yol açmaktadır. Bu nedenle dermatoloji polikliniklerine tedavi arayışı açısından en başta gelinen sebeplerdendir ^3,4. Bu nedenle etyolojiyi belirleyip tedaviyi düzenleyebilmek hastalar açısından da çok önemlidir. Bu amaçla kolayca uygulanabilecek laboratuvar tetkiklerini tespit etmek önemlidir. Bu çalışma TE tanısı konan hastalarda hangi tetkiklerin çalışılması gerektiği ve hangilerinin önemsiz olabileceğini belirlemek amacıyla yapıldı. Yaygın saç dökülmesi ile polikliniklere başvuran hastalarda hangi tetkiklerin yapılması gerektiğine dair ortak bir görüş henüz oluşturulmamakla beraber ferritin düzeyleri, vitamin düzeyleri ve tiroit değerlerine bakılması genel olarak önerilmektedir ⁵. Çalışmamız sonucunda TE tanısı düşünülen hastada ferritin düzeylerinin kontrol edilmesi gerektiğini düşünmekteyiz. Daha önce literatürde üzerinde çalışılmayan ve TE hastalarında bakılan rutin tetkiklere girmemiş olan magnezyum değerinin TE hastalarında çok merkezli ve kontrol gruplu çalışmalarla öneminin daha net kavranması gerektiğini öne sürmekteyiz.

Çalışmamızda kadınlarda TE görülme oranı erkeklere göre belirgin bir şekilde fazla olup yaş ortalaması 25,5 olarak bulundu (%87,8). Çalışmamızdaki popülasyonun cinsiyet ve yaş özellikleri literatürdeki çalışmalardaki popülasyonların özellikleriyle tam olarak uyduğu gözlendi ^4,21.

Demir eksikliği dünyada en sık rastlanan besinsel eksiklik olup, vücuttaki demir depolarını en iyi gösteren laboratuvar değeri ferritindir ^1,5-6. 41 μg/L düzeyindeki ferritin sınır değerinin demir eksikliğini tespit etmede spesifite ve sensitivitesinin yüzde 98'lere ulaştığı gösterilmiştir ⁷. Saç dökülmesi açısından sınır değerlerini araştıran birçok çalışma mevcuttur. Trost ve ark. ⁵ yaptığı çalışmada ferritin düzeyinin 70 μg/L ve üzerinde tutulmasının saç dökülmesi tedavisini güçlendirdiği öne sürülmüştür. Rushton ve ark. ¹² yaptığı kesitsel çalışmada kronik TE tanılı 200 hastanın %65'inde ferritin değeri 40'ın altındayken; %95'inde 70'in altında bulunmuştur. Deloche ve ark. ²² yaptığı çalışmada saç dökülmesi şikayetiyle başvuran hastaların yüzde 59'unda ferritin değeri 40'ın altında bulunmuştur. Ülkemizde Bilik ve ark. ²³ yaptığı çalışmada ferritin düzeyi 40'ın altında olan hastalarda telogen saç oranı anlamlı şekilde yüksek bulunmuştur. Bizim çalışmamızda ise literatürle uyumlu olarak TE tanılı 458 hastanın %85,8'inde ferritin değeri 40'ın altındayken, Rushton ve ark. ¹² çalışmasıyla birebir aynı oranda olmak üzere %95,9'unda 70 değerinin altında bulunmuştur. Bilik ve ark. ²³ yaptığı çalışma göz önünde bulundurulduğunda 40 değerinin altında ferritin değeri olan hastamızın yüksek oranda olması bu değeri önemli kılabilir. Ayrıca hem Trost ve ark. ⁵ yaptığı çalışmayla hem Rushton'ın ¹⁰ yaptığı çalışmayla uyumlu olarak 70 değerinin üstünde olup TE tanısı alan çok düşük yüzdede hastamızın olması bu sınır değerle ilgili çok merkezli ve kontrollü çalışmalar yapılması gerektirebileceğini düşündürmektedir.

Çalışmamızın yapıldığı bölgeyle aynı bölgede yapılan bir çalışmada Çadırcı ve ark. ²⁴ 213 TE hastası ile yaptığı çalışmada ferritin eksikliği görülme oranı %54 olarak saptanmıştır. Bizim çalışmamızda da benzer olarak laboratuvar sınır değeri olan 24 değeri baz alındığında hastaların %69,9'unda ferritin eksikliği saptanmıştır. Çalışmamız bu açıdan da literatürle uyumlu bulunmuştur.

TE etyolojisi araştırılırken bakılan tetkiklerden bir diğeri vitamin B12'dir. Ancak literatürde birbiriyle çelişen sonuçlar bulunmakta olup TE ile kesin ilişki saptanmamıştır. Avcı ve ark. ²⁵ ülkemizde TE tanısı alan 563 kadın hastayla yaptığı çalışmada hastaların %3,02'sinde B12 eksikliği saptanmış ve B12 ile TE arasında kesin ilişki olabileceğinin söylenemeyeceğini öne sürmüşlerdir. Bilik ve ark. ²³ yaptığı çalışmada TE hastalarında B12 eksikliği oranı %3,7 olarak bulunmuş olup telogen saç oranıyla istatistiksel olarak anlamlı korelasyon bulunmamıştır. Öztürk ve ark. ²⁶ yaptığı çalışmada 245 hastanın %21,2'sinde B12 eksikliği bulunmuşken, bölgemizde Çadırcı ve ark. ²⁴ yaptığı çalışmada %1 olarak saptanmıştır. Bizim çalışmamızda ise hastaların %12'sinde B12 eksikliği gözlenmiştir. Bu yönüyle çalışmamız literatürdeki oranlardan farklılık göstermektedir. Bilik ve ark. ²³ ve Avcı ve ark. ²⁵ bulduğu oranlara göre yüksek, Öztürk ve ark. ²⁶ bulduğu oranlara göre düşük bir B12 eksikliği oranı bulunmuştur. B12 eksikliği ve TE arasındaki nedenselliğin istatistiki olarak ispatlanması için daha geniş hasta sayısına sahip, randomize kontrollü ve saç dökülmesi şikayeti nedeniyle bölgesel hastane başvuru sayıları değişkenlik gösterebileceğinden çok merkezli çalışmalara ihtiyaç duyulduğunu düşünmekteyiz.

Magnezyumun nükleotid sentezinde rol alması hızlı proliferasyonun rol aldığı saç gelişiminde rol oynayabileceğini düşündürmektedir ¹⁷. Literatür incelendiğinde, TE ile magnezyum eksikliği ilişkisini doğrudan araştıran bir çalışmaya rastlanmamıştır. Yaptığımız çalışmada hastaların %5,7'sinde tek başına magnezyum eksikliği saptanmıştır. Bu nedenle TE etyolojisinde magnezyum eksikliğinin rolünün randomize, sağlıklı kontrollerle karşılaştırılacak şekilde, çok merkezli çalışmalarla ortaya konması gerektiğini düşünmekteyiz.

Tiroit fonksiyon testleri diffüz saç kaybında en çok bakılan tetkiklerden biridir. Yapılan çalışmalarda özellikle hipotiroidi ile TE arasında güçlü ilişki gösterilmekle beraber hipertiroidi de diffüz saç dökülmesine neden olabilmektedir ^18-20. Bilik ve ark. ²³ yaptığı çalışmada 108 TE hastasından 2 tanesinde TSH yüksekliği saptanmıştır. Avcı ve ark. ²⁵ yaptığı çalışmada 563 kadın hastanın 8'inde tiroit fonksiyon test bozukluğu saptanırken, çalışmamızın yapıldığı bölgede yapılan Çadırcı ve ark. ²⁴ yaptığı çalışmada TSH yüksekliği %4 hastada, TSH düşüklüğü %2 hastada saptanmıştır. Bizim çalışmamızda ise Çadırcı ve ark. yaptığı çalışmaya benzer şekilde hastaların %2,2'sinde düşüklük, %3,1'inde yükseklik saptanmıştır.

Folik asit eksikliği de saç dökülmesinde suçlanan durumlardan biridir. Öztürk ve ark. ²⁶ yaptığı çalışmada premenopozal dönemdeki 248 hastanın %2,6'sında folat düşüklüğü, %4,8'inde folat yüksekliği saptanmıştır. Bilik ve ark. ²³ yaptığı çalışmada 108 hastanın tamamında folik asit normal bulunmuşken, Avcı ve ark. ²⁵ yaptığı çalışmada ise TE hastalarının %9'unda folat eksikliği saptanmıştır. Bizim yaptığımız çalışmada ise 458 hastanın sadece 1'inde folik asit eksikliği (%0,22) saptanmış olup literatürle uyumlu olduğu görülmüştür.

Saç dökülmesi, dermatoloji polikliniklerine en sık başvuru sebeplerinden biri olup etyolojiyi belirlemek önemlidir. Çalışmamız artık günümüzde polikliniklere diffüz saç dökülmesi şikayetiyle başvuran hastalarda sıklıkla tetkik edilen ferritin, B12 ve tiroit değerlerinin yanı sıra magnezyum değerinin de önemli olabileceğini öngörmesi açısından değerli olduğunu düşünmekteyiz.