Uluslararası Kanser Araştırma Ajansının (IARC) 2002 yılı tahminlerine göre meme kanseri kadınlarda en sık görülen kanser türü olmasının yanında, bir çok ülkede kadınlarda ölüm nedenlerinin başlıca nedenidir. Benzer durum Türkiye için de söz konusudur. Türkiye’de, kadınlardaki ölüm nedenleri sıralamasında meme kanseri %2,1 ile sekizinci sıradadır, %24,1'lik oranla kadınlarda en sık rastlanan kanser türleri arasında ilk sıradadır, meme kanseri insidansının yüzbinde 24,4, prevalansı ‰3’tür^1-4. Meme kanserinin insidansı hemen her ülkede artmaktadır⁵.

Meme kanserinin ortaya çıkışında rol oynadığı düşünülen bazı risk faktörleri arasında kadın olmak, ileri yaşta olma, diğer memede kanser hikayesi, ailede kanser hikayesi, benign meme hastalığı hikayesi, erken menarş, geç menapoz, ilk doğumu 30 yaşından sonra yapma, emzirmeme, östrojen replasman tedavisi alma, radyasyona maruz kalma sayılabilir^6-8. Yaş, meme kanseri gelişiminde en önemli risk faktörüdür. 30 yaş altında düşük olan meme kanseri görülme sıklığı yaşla birlikte artmakta, menapoza giriş döneminde artış hızı yavaşlamakla birlikte, daha sonra tekrar artmaktadır, vakaların çoğu 50 yaşından sonra saptanmaktadır^9-12.

Meme kanserinden tam korunma söz konusu değildir. Yapılabilecek en önemli şey erken tanıdır^4,7. Meme kanserinin erken tanısında birbirini tamamlayan üç yöntem olarak 20 yaşından itibaren her ay menstruasyon sonrası kendi kendine meme muayenesi (KKMM), 3 yılda bir klinik muayene, 40 yaşından itibaren yılda bir kez klinik muayene ve 1-2 yılda bir kez mamografi önerilmektedir^6-16. Mamografik tekniklerdeki ve diğer tanı yöntemlerindeki gelişmelere karşın, memedeki kitlelerin yaklaşık %80-90’ı kadınların kendileri tarafından fark edilmektedir ve bu kitlelerin %25’inin malignensi olduğu bilinmektedir^7,13,17.

Meme kanserinin erken tanısı için 20 yaşından itibaren her ay kendi kendine meme muayenesi (KKMM) önerilmektedir. KKMM kolayca öğrenilebilen ve uygulanabilen, zararsız, ekonomik, her ay düzenli olarak yapıldığında kadının meme dokusunu tanımasını, değişiklikleri daha erken fark etmesini sağlayan, kadının mahremiyetinin korunduğu bir muayene yöntemidir^6,13,18,19.

Ülkemizde ve yurt dışında gerçekleştirilen çalışmalarda KKMM yapma sıklıklarının önemli derecede farklılıklar gösterdiği bulunmuştur. Yurt dışı çalışmalarda %41.2 ile %83.5 arasında değişen sonuçlar bildirilmiştir. Ülkemizdeki çalışmalarda; KKMM’yi en az bir kez yapma sıklığı %40.9 ile %66.2, her ay düzenli KKMM yapma sıklığı %10.2 ile %24.5 arasında değişmektedir. Bu araştırmaların bulguları, ülkemizde kadınlarda meme kanserinin erken tanısına yönelik davranışların yetersiz olduğunu düşündürmektedir^6,8,14,20-27

Bu çalışmanın amacı; Ankara-Gölbaşı ilçesinde bir grup kadının kendi kendine meme muayenesi (KKMM) yapma konusundaki tutum ve davranışlarının belirlenmesidir.

Ankara ili Gölbaşı ilçesine bağlı bir lojman bölgesinde, 1-31 Mart 2006 tarihleri arasında gerçekleştirilen kesitsel tipteki bu çalışmada, sitede yaşayan 15 yaş üstü 394 kadının tamamına ulaşmak hedeflenmiş, ancak bir kısmının araştırmaya katılmayı kabul etmemesi ve bazılarının da evde bulunmaması nedeniyle 301’ine (%76.4) ulaşılabilmiştir.

Veriler, araştırmacılar tarafından daha önce yürütülmüş çalışmalardan yararlanılarak hazırlanan soru formuyla toplanmıştır^7,8,28 Soru formu; katılımcıların bazı demografik özelliklerini, KKMM yapma durumlarını belirlemeyi (10 soru) hedefleyen bölümlerden oluşmuştur.

“Meme hastalığı” ifadesi, kitle içeren ve memenin malign olmayan hastalıklarını belirtmek için kullanılmıştır. “Ayda bir kez menstruasyon sonrası KKMM yapma” “KKMM’yi doğru sıklıkta ve zamanda uygulama” olarak kabul edilmiştir.

Katılımcılar evlerinde tek tek ziyaret edilmiş, öncelikle araştırmanın amacı anlatılmış, anket formuyla elde edilecek bilgilerin araştırmanın amacı dışında kullanılmayacağı ve gizli kalacağı ifade edilmiş, katılımcıların sözlü onamlarının alınmasının ardından, soru formları katılımcılar tarafından gözlem altında doldurulmuştur. Daha sonra katılımcılara, araştırmacılar tarafından hazırlanan KKMM hakkında bilgilendirici bir broşür verilmesi yanı sıra konuyla ilgili sorulara da yanıt verilmiştir.

Tanımlayıcı istatistik olarak kesikli veriler için sayı, yüzdelik, sürekli değişkenler için ortalama±Standart Sapma (SS) kullanılmıştır. İstatistiksel önemlilik değerlendirmesinde ki-kare testi kullanılmıştır. İstatistiksel önemlilik için p<0.05 kabul edilmiştir.

Çalışmanın sınırlılıkları arasında; çalışmanın bir lojman bölgesinde yapılmış olması ve lojman bölgesinde herhangi bir yerleşim biriminde yaşayan kişilere göre daha genç ailelerin ikamet ediyor olması, bunun doğal sonucu olarak yaş ortalamasının daha düşük olması, hepsinin sosyal güvencesinin olması, ayrıca verilerin katılımcıların beyanına dayalı olması, doğru meme muayenesi konusunda uygulamalı bir değerlendirme yapılmaması belirtilebilir. Çalışma grubunun bu özelliklerinden dolayı, elde edilen sonuçların ancak benzer özelliklerdeki gruplar için bir fikir verebileceği dikkate alınmalıdır.

Araştırmaya katılan 301 kadının yaş ortalaması 35.1±10.5’tir (median=35, en küçük=15, en büyük=75), %58,1’i 30-49 yaş arasındadır, %81.1’i evlidir, %66.1’i lise ve üstü öğrenim düzeyine sahiptir, %66.4’ü ev hanımı, %16.0’sı öğrencidir (Tablo 1).

Tablo 1: Katılımcıların Bazı Tanımlayıcı Özellikleri (Ankara, 2006)

Katılımcıların meme kanserinin erken tanısına yönelik bazı uygulamaları yapma durumları Tablo 2’de verilmiştir. Katılımcıların %87.7’si meme hastalıklarının erken tanısı açısından KKMM yapılması gerektiğini ifade ederken, %66.5’i hayatı boyunca en az bir kez KKMM yapmış olduğunu, %28.9’u KKMM’yi ayda bir düzenli olarak yaptığını, %35.5’i KKMM’yi adet kanaması sona erince yaptığını bildirmiştir. En az bir kez meme muayenesi için doktora gidenler katılımcıların %25.2’si iken, %21.9’unda mamografi çektirme öyküsü vardır.

Tablo 2: Katılımcıların Meme Kanseri Erken Tanısına Yönelik Bazı Uygulamaları Yapma Durumları (Ankara, 2006)

Katılımcıların KKMM hakkındaki bilgilerinin kaynakları arasında sağlık personeli (%37.3) ve televizyon/gazete (%34.3) ilk sıralarda yer almıştır. %29.2’si KKMM konusunda kendilerini yeterli gördüklerini ifade etmişlerdir. %8.0’inin anne ve kardeşlerinde (n=24), %2.6’sının (n=8) diğer akrabalarında, %7.3’ünün (n=22) kendisinde meme hastalığı öyküsü vardır.

KKMM’nin gerekli olduğuna inananlarda, kendisinde meme hastalığı/kanseri olanlarda hayatı boyunca en az bir kez KKMM yapma sıklığı daha yüksek olarak gözlenmiştir (p<0,05).

Doğru sıklıkta ve zamanda KKMM yapma sıklığı %23.3 olarak saptanmıştır (Tablo 3). Bu durumu olumlu yönde etkileyen temel faktörlerin bekar olmak, öğrenim düzeyi yüksek olmak, KKMM’nin gerekli olduğuna inanmak olduğu saptanmıştır (p<0,05). Erken menarş, geç doğum, akrabalarında ve kendisinde meme hastalığı/kanseri öyküsü olma gibi risk faktörlerini taşıma durumlarına göre katılımcıların KKMM yapma sıklıkları arasındaki farklılık istatistiksel olarak anlamlı bulunmamıştır.

Tablo 3: Katılımcıların Bazı Özelliklerine Göre Doğru Zamanda ve Sıklıkta KKMM Yapma Sıklıklarının Karşılaştırılması (Ankara, 2006)

Bu çalışma ile bir lojman bölgesinde yaşayan 15 yaş üstü kadınların KKMM konusundaki tutum ve davranışları araştırılmış, hizmet sunmakla yükümlü olunan kitlenin KKMM konusundaki bilgi eksiklikleri, yapılacak eğitim vb. hususlar hakkında bilgi edinilmiştir.

Kendi Kendine Meme Muayenesini (KKMM) bilme sıklığı ülkemizdeki çeşitli çalışmalarda %43.4-%72.1 arasında bulunmuştur^14,19,24,25. Çalışmamızda katılımcıların KKMM’yi bilme sıklıkları ülkemizdeki diğer çalışmalara göre daha yüksek olarak bulunmuştur.

Bu çalışmada KKMM’yi hayatı boyunca en az bir kez yapma, ayda bir kez düzenli olarak yapma, uygun zamanda (adet sonrası) yapma sıklıkları ülkemizdeki ve gelişmiş ülkeler haricindeki ülkelerdeki ulaşılabilen çalışmalara göre genel olarak yüksek olarak bulunmuştur^{6,8,14,17,19-27,29-31}.

Çalışmamızda KKMM’yi doğru sıklıkta ve zamanda (ayda bir ve adet kanaması bitiminde) yapanların sıklığı %23.3 bulunmuştur. Bu değer, ülkemizdeki ulaşılabilen çalışmalardan yüksektir. KKMM’nin gerekli olduğuna inananlarda, öğrenim düzeyi yüksek olanlarda, çalışanlarda ve öğrencilerde bu oran daha yüksek olarak bulunmuştur. Ancak erken menarş, geç doğum, akrabalarında ve kendisinde meme hastalığı/kanseri öyküsü bulunma gibi meme kanseri risk faktörlerini taşıyanlarda, doğru zamanda ve sıklıkta KKMM yapma sıklığının yüksek olarak bulunmayışı dikkat çekici bir bulgu olarak değerlendirilmiştir.

Kadınların öğrenim düzeylerini yükseltmenin, KKMM yapma sıklığını doğrudan artırabilecek faktörler olduğu düşünülmüştür. Çalışmamızda, katılımcıların KKMM hakkındaki bilgilerinin kaynağı olarak, sağlık personeli ve televizyon/gazete ilk sıralarda yer almıştır. Bu bulgu, ülkemizdeki çeşitli çalışmaların sonuçlarına uyum göstermektedir^{6,14,17,26,32}. Bu, özellikle kadınlara hitap eden televizyon programlarında bu konuda doğru bilgilerin her fırsatta verilmesinin yararlı olacağını düşündürmüştür.

Sonuç olarak çalışmamızda; meme kanseri için etkili bir erken tanı yöntemi olan kendi kendine meme muayenesinin gereğine inanma ve bilme durumu ile doğru uygulama arasındaki geniş bir açıklığın bulunduğu gözlenmiş, bunun azaltılmasına yönelik çalışmaların artırılması gerektiği düşünülmüştür.

Doğru mesajları vermek ve farkındalığı artırmak amacı ile özellikle kadınlara yönelik televizyon programlarından yararlanılabilir, sağlık personeli tarafından, sağlık hizmeti almak için sağlık kuruluşlarına başvuran kadınların her fırsatta bilgilendirilmesi farkındalığın artırılmasına önemli katkılar sağlayabilir, bu sırada verilecek broşürler alınan bilgilerin daha kalıcı olmasına yardımcı olabilir. Eğitimlere katılanlardan, akran eğitimi yöntemiyle toplumun bilinçlendirilmesinde yararlanılabililir.