Gelincik (Papaver rhoeas L.) Papaveraceae familyasına ait 20 ila 90 cm yükseklikteki tek yıllık otsu bir bitkidir. Aşırı miktarda tüketimi bulantı, kusma, konfüzyon, nöbet, miyozis, aritmi, morfin intoksikasyonu benzeri bulgular gibi klinik durumlara yol açabilmektedir. Bu çalışmada ani bilinç durumu değişikliği ve nöbet ile başvuran çocuklarda gelincik (Papaver rhoeas L.) zehirlenmesinin de ayırıcı tanıda düşünülmesi gerektiğini vurgulamak istedik. Çocukların yabani bitki tüketiminde dikkatli olunmalı, çocuklar ve aileleri bu konuda bilinçlendirilmelidir.

Gelincik (Papaver rhoeas L.) Papaveraceae familyasına ait olan ve dünyanın farklı bölgelerinde yetişen 20 ila 90 cm yükseklikte tek yıllık otsu bir bitkidir¹. Meyve tüysüz, fıçı biçiminde ve çok tohumlu bir kapsüldür (Şekil 1).

Büyütmek İçin Tıklayın

Şekil 1: Gelincik çiçeğinin (Papaver rhoeas) üç farklı aşamasını gösteren bir fotoğraf: Tomurcuk, çiçek ve meyve (kapsül).

Bileşiminde müsilaj, renk maddeleri ve alkoloitler bulunur. Taç yaprakları yağlı maddeler, kırmızı boyar madde, haşhaş, readin asidi, helme, reçine, readin alkaloidi, reagenin, antosianin, glikozid mekosianin, mekopelargenin ve az miktarda morfin vs. ihtiva eder². Toprak üstü kısımlar ve meyve kapsülleri readin alkaloidi, az miktarda morfin ve narkotik ihtiva ettiği keşfedilmiş olup bağımlılığa yol açmaz². Geleneksel olarak halk arasında; bağırsak parazitoz tedavisinde, uyku bozukluğunun tedavisinde, öksürüğü dindirme ve kolesterol miktarını düşürmede kullanıldığı etnobotanik çalışmalarla saptanmıştır³. Çeşitli antiinflamatuvar, antimutajenik, antigenotoksik, antikarsinojenik etkilerinin yanında anksiyete, öksürük, uyku problemleri ve çeşitli nörolojik durumların tedavisinde farmakolojik özelliklerinin olduğu bildirilmiştir{^4,5. Ayrıca tüm Papaver türleri narkotik, analjezik, antimikrobiyal, anti-kanser ve antitussif özellikler de dahil olmak üzere güçlü biyolojik aktivitelere sahip çok sayıda alkaloit içermektedir^2,6. Yan etkilerinden dolayı gebe ve emziren kadınların, mide rahatsızlığı olanların ve çocukların tüketiminde dikkat edilmesi önerilmektedir. Bulantı, kusma, konfüzyon, nöbet, miyozis, aritmi, morfin intoksikasyonu benzeri bulgular gibi klinik durumlara yol açabilmektedir⁷. Fazla miktarda gelincik otu tüketimi sonrası ani bilinç kaybı ve nöbet şikayeti ile çocuk acile başvuran dokuz yaşında bir kız çocuk olgusunu sunacağız.

Dokuz yaş kız hasta, çocuk acil servisine nöbet ve bilinç bulanıklığı ile getirildi. Aile çocuğun yaklaşık 10 dakikadır nöbet geçirdiğini belirtti. Başvurusunda saturasyonu oksijensiz 60, nabız: 134/dakika, kan basıncı: 100/70 mmHg idi. Hasta generalize tonik klonik nöbet geçirmekteydi. İdrar ve gaita inkontinansı gözlendi. Pupiler miyotik izlendi. Fiziki bakıda travma bulgusu saptanmadı. Glaskow koma skalası: 9 idi. Aile çocuğun daha önce bilinen hastalığı, ilaç kullanımı ve nöbet öyküsü olmadığını belirtti. Hastanın gün içinde fazla miktarda gelincik otu yediği öğrenildi. Başvurudan yaklaşık bir saat önce kustuğu, bir süre donakaldığı, çevreye ilginin azaldığı sonrasında kollarda ve çenede kasılma olduğu söylendi. Hastaya acil serviste temel yaşam desteği sağlandı. Maske ile oksijen verilerek monitörize edildi. Tekrarlayan dozlarda (0.1 mg/kg) intravenöz midazolam uygulandı. Midazolam tedavisine rağmen nöbeti durmayan hastaya intravenöz levetirasetem (20 mg/kg) yüklemesi yapıldı. Hastanın ilk alınan kan gazında solunumsal asidoz ve laktat yüksekliği dışında diğer parametreleri doğaldı. Levetirasatem tedavisine yanıt vermeyen hasta anestezi ve reaminasyon kliniği ile konsülte edildi. Hastanın nöbetlerinin intrakranial kanama, infarkt ve trombüse bağlı olabileceği düşünüldü. Genel anestezik ajan propofol ile nöbeti durdurulup diffüzyon beyin manyetik rezonans görüntüleme (MRG) yapıldı. Diffüzyon beyin MRG’de akut intrakraniyal patolojik bulgu izlenmedi. Hasta nöbet ve toksik yan etkilerin izlemi açısından çocuk yoğun bakım ünitesine yatırıldı. Tam kan sayımı, biyokimya, koagülasyon testleri, serum amonyak, tam idrar tetkiki ve elektrokardiyografide patolojik bulgu saptanmadı. Yoğun bakım izlemlerinde bilinci açılan hastanın GKS: 15 ve genel durumunun düzeldiği gözlendi. Hastanın 48 saatlik yoğun bakım izleminde ek patolojisi saptanmadı. Hastanın intravenöz levetirasetem tedavisi oral forma geçildi. Çocuk nöroloji poliklinik kontrolü önerilerek şifa ile taburcu edildi.

Papaver rhoeas zehirlenmesi ile ilgili literatürde kısıtlı veri bulunmaktadır^7,8. Papaver rhoeas ülkemizde yaygın olarak bulunan bir bitkidir⁹. Tıbbi bitki olarak kullanılır^6,7,9. Papaver rhoeas dünyanın diğer ülkelerinde de bulunur⁶. İshal, öksürük ve uyku bozukluklarının tedavisinde ve analjezisedasyon amaçlı kullanılmaktadır^2,6. Ülkemizden ve Kuzey Kıbrıs’tan toplanan gelincik otunun antimikrobiyal aktivitelerinin araştırıldığı bir çalışmada Staphylococcus aureus'a ve Candida albicans'a karşı etkinliği olduğu gözlenmiştir⁶. Aynı zamanda opioid yoksunluğu semptomlarını azalttığı bildirilmektedir¹⁰. Fitokimyasal araştırmalarda P. rhoeas köklerinin ve yapraklarının ekstraktının rhoeadin, rhoeadik asit, allotropin, papaverik asit, coptisine, rhoeagenin ve antosiyaninler gibi alkoloidleri içerdiği kanıtlanmıştır^2,6,7,9. Bu alkaloidlerin dopaminerjik antagonist ve nöroleptik etkileri olduğu gösterilmiştir². Ülkemizde Günaydın ve arkadaşlarının bildirdiği beş vakalık olgu serisinde, olgumuzun klinik bulguları ile benzer şekilde Papaver rhoea'yı yedikten sonra gelişen bilinç bulanıklığı ve konvulziyon bulguları olan vakalar bildirmiştir⁷. Ülkemizden bildirilen başka bir olgu serisinde, olgumuzla uyumlu olarak dokuz yaşında bir çocuk hasta gelincik otu yedikten sonra konvülziyon bulgularıyla acil servise başvurmuştur⁸. Bu olguda nöbet, miyozis, merkezi sinir sistemi depresyonu gibi bulguların Papaver rhoea’nın morfin benzeri etkilerinin sonucunda meydana geldiği düşünülmüştür. Papaver rhoea ile fareler üzerinde yapılan bir çalışmadan elde edilen toksikolojik sonuçlarda, 2000 mg/kg'ın LD10 ve 4000 mg/kg'ın LD50 olduğu görülmüştür⁵. Bu sebeple gelincik otu bir yandan tedavi amacıyla kullanılabilirken diğer taraftan fazla tüketimi çok tehlikeli boyutlara ulaşan klinik bulgulara neden olabilmektedir. Tedavi amacıyla bile olsa yabani ot tüketimi konusunda temkinli olunmalıdır.

Papaver rhoea'nın bilinçsizce tüketilmesi morfin zehirlenmesine, santral sinir sistemi depresyonuna ve epileptik nöbetlere yol açabilmektedir. Çocukların yabani bitki tüketimi konusunda dikkatli olunmalı, çocuklar ve aileleri bu konuda bilinçlendirilmelidir. Çocuk acil servise ani bilinç durumu değişikliği ve nöbet ile başvuran çocuklarda gelincik otu zehirlenmesi akılda tutulmalıdır.